روش مهدی بازرگان در تعیین سال نزول

سال نزول آیات در این برنامه از جدول «کشف‌السنوات» در کتاب «سیر تحول قرآن» مهندس مهدی بازرگان گرفته شده است. او با روشی آماری، سال نزول تقریبی هر گروه از آیات را به دست آورده است. خلاصهٔ روش:

۱. مشاهدهٔ اصلی: میانگین طول آیات (تعداد کلمات به ازای هر آیه) در طول ۲۳ سال رسالت به‌تدریج بیشتر می‌شود؛ آیات آغازین کوتاه‌اند و آیات مدینه بلندتر.

۲. تقسیم سوره‌ها به گروه‌های همزمان: چون بسیاری از سوره‌ها در یک زمان نازل نشده‌اند، هر سوره بر اساس موضوع و سبک به گروه‌های آیات (الف، ب، ج، …) تقسیم می‌شود.

۳. طول مبنا: برای هر گروه، توزیع طول آیات و «منحنی مشخصه» آن رسم و از روی شاخص‌هایی مثل میانگین و طول غالب، یک «طول مبنا» محاسبه می‌شود.

۴. ترتیب نزول: گروه‌ها به ترتیب افزایش طول مبنا چیده می‌شوند و فهرستی از ترتیب نزول گروه‌ها به دست می‌آید که با فهرست‌های سنتی و خاورشناسان مقایسه شده است.

۵. منحنی تنزیل: تعداد تجمعی کلمات به ترتیب نزول محاسبه می‌شود. این منحنی از سه «گذرگاه اجباری» (آغاز بعثت، هجرت در پایان سال ۱۲ بعثت و رحلت در پایان سال ۲۳) و چند رویداد تاریخی دارای تاریخ (مثل اسلام آوردن عمر برای سورهٔ طه) می‌گذرد و تقریباً خطی است؛ یعنی هر سال حدود ۵۶۵۰ کلمه نازل شده است.

۶. استخراج سال: با خواندن مرز هر سال روی منحنی تنزیل، سال نزول هر گروه آیات تعیین می‌شود. سال‌های ۱ تا ۱۲ سال‌های بعثت‌اند و در این برنامه سال ۱۳ برابر سال اول هجرت است.

دقت: خود بازرگان یادآوری می‌کند که این روش آماری است و دقت صددرصد ندارد؛ خطای یک تا دو سال برای هر گروه محتمل است. برخی سوره‌های مدنی دارای آیات مکی (و برعکس) هستند، چون سال برای هر گروه آیات تعیین شده نه برای کل سوره.

منبع: مهدی بازرگان، «سیر تحول قرآن» (مجموعه آثار ۱۲)، مقدمهٔ مؤلف و جدول ۱۵.