من لايحضره الفقيه - جلد ۴، حدیث ۶۵۲

لقول النبي ص :

‏محمد جواد غفاری, من لا یحضره الفقیه - جلد ۶ - ترجمه علی اکبر و محمد جواد غفاری و صدر بلاغی, ۱۵۱ و این به پیروی از بیان پیمبر صلّی اللَّه علیه و آله است که فرمود: «فرزندان یک مادر از فرزندان مادران مختلف بمیراث سزاوارترند». و اگر متوفّی خواهرانی أبوینی، و خواهرانی پدری، و پسر برادری پدری بجای گذارد، از طریق فرض دو ثلث ترکه برای خواهران ابوینی است، و بقیّه مال از طریق «ردّ» به ایشان تحویل می‏شود، زیرا ایشان نزدیکترین ارحامند. و اگر متوفّی برادری پدری و پسر برادری أبوینی بجای گذارد، همگی مال متعلّق به برادر پدری است، زیرا که او یک شکم بمتوفّی نزدیکتر است، و بدان جهت که برادر پدری، در صورتی که برادری أبوینی وجود نداشته باشد، جای گزین برادر أبوینی می‏شود و بنا بر این وقتی که برادر پدری جای گزین برادر أبوینی باشد، و یک شکم هم بمتوفّی نزدیکتر باشد، از پسر برادر بدریافت میراث سزاوارتر است. و اگر متوفی برادری أبوینی و برادری مادری بجای گذارد، سدس مال برای برادر مادریست، و بقیّه آن برای برادر أبوینی است. و اگر متوفّی برادران و خواهرانی أبوینی، و خواهری مادری بجای گذارد، سدس مال برای خواهر مادری است،بقیّه آن بقاعده «لِلذَّکَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَیَیْنِ» میان برادران و خواهران أبوینی قسمت می‏شود. و اگر متوفّی خواهری أبوینی، و خواهری یا برادری مادری بجا گذاشته باشد، سدس مال برای برادر یا خواهر مادریست و ما بقی برای خواهر ابوینی است. و اگر دو برادر یا دو خواهر مادری یا بیشتر از ایشان، و برادرانی أبوینی بجای گذارد، ثلث مال برای برادران یا خواهران مادری است، که بالسّویّه بین ایشان قسمت می‏شود، ما بقی مال ببرادران أبوینی تعلق میگیرد. و برادر یا خواهر مادری در صورتی که تنها باشد یک سدس از ترکه به او تعلّق‏ میگیرد، ولی اگر بیش از یکی باشند چه پسر و چه دختر، یک ثلث از مال متعلّق به ایشان می‏شود، و اینان هیچ گاه از ثلث بیشتر، و از سدس کمتر نمیبرند در صورتی که تنها باشند. خدای تبارک و تعالی فرموده است: «و اگر مردی یا زنی ورثه‏ای جز از طبقه اوّل داشته باشد و دارای برادر یا خواهری باشد، در این صورت هر یک از آن دو سدس مال را به ارث میبرد، و در صورتی که افزون باشند ایشان مشترکا یک ثلث از مال را به ارث میبرند» (نساء: ۱۶) و اگر متوفّی برادر پدریش، و برادر مادریش، و برادر أبوینش را بجای گذارد، سدس مال برای برادر مادری است، و ما بقی آن برای برادر أبوینی است، و آن برادر پدری از شما ورّاث ساقط می‏شود. و اگر برادران و خواهرانی مادری، و برادران و خواهرانی أبوینی، و برادران و خواهرانی پدری بجا گذارد، ثلث مال بطور تساوی بین پسر و دختر میان برادران و خواهران مادری قسمت می‏شود، و ما بقی آن برای برادران و خواهران أبوینی است که بقاعده «لِلذَّکَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَیَیْنِ» بین ایشان توزیع میگردد، و برادران و خواهران پدری از شما ورثه ساقط میشوند. و اگر خواهری مادری، و خواهری أبوینی، و خواهری پدری از متوفّی بجای مانده باشند، سدس مال برای‏ خواهر مادری، و ما بقی برای خواهر ابوینی است، و خواهر پدری از شما ورثه ساقط میگردد. و اگر دو خواهر مادری، و دو خواهر أبوینی، و دو خواهر پدری بجای مانده باشند، ثلث مال بطور تساوی میان خواهران مادری قسمت می‏شود، و ما بقی آن بخواهران أبوینی تعلّق میگیرد، و دو خواهر پدری از شما ورثه ساقط میشوند. و اگر خواهری أبوینی، و برادران و خواهرانی مادری و پسر برادری أبوینی بجای گذارد، ثلث مال متعلّق به برادران و خواهران مادری است که بطور تساوی میان ایشان تقسیم می‏شود، و ما بقی آن برای خواهر أبوینی اوست، و پسر برادر أبوینی از شمار ورثه ساقط میگردد. و اگر برادری پدری و پسر برادری مادری بجای گذارد، همگی مال متعلّق ببرادر پدری است. و اگر برادری مادری، و پسر برادری أبوینی بجای مانند، همگی مال برای برادر مادری است، و پسر برادر أبوینی از شمار ورثه ساقط می‏شود. و فضل بن شاذان در این مسأله مرتکب غلط شده و گفته است: سدس مال بعنوان سهم مسمّی برای برادر مادری، و ما بقی برای پسر برادر أبوینی است، و او در این باره بحجّت ضعیفی احتجاج کرده، و گفته است: چون پسر برادر أبوینی جای گزین برادری است که مستحقّ همگی مال است لذا بمنزله برادر ابوینی است، و استحقاق همگی ترکه را بحکم کتاب واجد است، و از طرف مادر از مزیّت قرابت نیز برخوردار است. مصنّف این کتاب- گوید: و همانا که پسر برادر در صورتی بمنزله برادر است که برادری نداشته باشد، ولی در صورتی که برادری داشته باشد بمنزله برادر نیست همان طور که فرزند فرزند در صورتی فرزند محسوب می‏شود که متوفّی فرزندی و والدینی نداشته باشد، و اگر قیاس در دین خدای عزّ و جلّ جایز بود هر آینه وقتی‏ متوفّی برادری پدری و پسر برادری ابوینی از خود بجا میگذاشت، همگی مال به پسر برادر ابوینی تعلّق‏ میگرفت، و این مورد نیز به عمّ پدری و ابن عمّ ابوینی قیاس میشد، زیرا در آن مورد همگی مال به ابن عمّ ابوینی تعلّق میگیرد، و این بدان جهت است که او هر دو کلاله، کلاله پدر و کلاله مادر را در وجود خود جمع کرده است، و این به استناد خبریست که از طرف أئمه‏ای رسیده است که تسلیم در برابر ایشان علیهم السّلام واجبست. و فضل در این مسأله میگوید: مال متعلّق به برادر پدریست، و پسر برادر أبوینی از جمع ورثه ساقط شده است، در صورتی که بنا بر قیاس خودش بر او لازم می‏آید که مال میان پسر برادر ابوینی و برادر پدری تقسیم شود،زیرا پسر برادر بوسیله مادر از قرابت نزدیکتری برخوردار است، و او به توسّط کسی نزدیک می‏شود که بسبب سهم الارث مفروض مستحقّ همگی مال است، و نیز بکسی که با بودن او برادر پدری ارث نمیبرد. و اگر متوفّی پسر برادری مادری و پسر برادری پدری و مادری، و پسر برادری پدری بجای گذارد سدس مال برای پسر برادر مادری، و ما بقی برای پسر برادر پدری و مادری است، و پسر برادر پدری از شمار ورثه ساقط است. و اگر پسر برادر پدری، و پسر برادری أبوینی بجای گذارد، همگی ترکه برای پسر برادر أبوینی است، و پسر برادر پدری از شما ورثه ساقط است. و اگر دختر خواهری مادری، و دختر خواهری ابوینی، و دختر خواهری پدری بجای گذارد، سدس مال برای دختر خواهر مادری، و ما بقی برای دختر خواهر ابوینی است، و دختر خواهر پدری از شمار ورثه ساقط است. و اگر دختر برادری أبوینی، و پسران برادری أبوینی بجای گذارد، در صورتی که همگی از یک پدر باشند، مال بقاعده «لِلذَّکَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَیَیْنِ» میان ایشان قسمت می‏شود، و اگر برادری که پدر دختر بوده غیر از برادری باشد که پدر پسران بوده، در این صورت نصف میراث یعنی بهره پدر دختر برای دختر برادر است، و نصف دیگر میراث یعنی بهره پدر پسران برای پسران برادر است. و اگر پسر برادری مادری، و پسر پسر [پسر] برادری أبوینی بجای گذارد، همگی مال برای پسر برادر مادری است، زیرا او بمتوفّی نزدیکتر است، و چنان نیست که فضل بن شاذان گفته است، دائر بر اینکه سدس مال برای‏ پسر برادر مادری است، و ما بقی برای پسر پسر [پسر] برادر ابوینی است، زیرا گفته او مخالف اصلی است که خدای عزّ و جلّ سهام مواریث را بر آن بنا نهاده است. و اگر پسر پسر پسر برادری أبوینی یا پدری یا مادری، و عموئی یا عمّه‏ای، و خالی‏ یا خاله‏ای بجای گذارد، مال برای پسر پسر پسر برادر [أبوینی‏] است، زیرا اولاد برادر بهر اندازه هم که در سطح پائین قرار گرفته باشند، در حقیقت از اولاد پدرند، ولی عمّ و عمّه از اولاد جدّند، و خال و خاله از اولاد جدّند، و اولاد پدر هر چند که در سطوح پائین باشند از اولاد جدّ بمیراث سزاوارترند، و همچنین فرزند خواهر، چه پدری باشد و چه مادری یا أبوینی در مسیر همین حکم سیر میکنند، و از این جهت در صورت وجود ایشان عمّ و عمّه و خال و خاله ارث نمیبرند، همان طور که با وجود فرزند فرزند، هر چند که در سطوح پائین باشند، نه برادر و نه خواهر، چه پدری و چه مادری و چه أبوینی ارث نمیبرند.