کمره ای, اصول کافی ترجمه کمره ای جلد ۳, ۴۲۹
از یاسر خادم و ریان بن صلت هر دو گفتند: چون کار مخلوع (امین) گذشت و مأمون بر کار خلافت استوار شد، به امام رضا (ع) نامهای نوشت و او را به خراسان خواند و امام (ع) عذر آورد و مأمون پی در هم نامه نوشت به آن حضرت در این باره تا دانست که چاره ندارد و مأمون دست از او بر نمیدارد، از مدینه بیرون شد و أبی جعفر (امام محمد تقی ع) هفت سال داشت.
مأمون به آن حضرت نوشت از راه کوهستان و قم سفر نکن و از راه بصره و اهواز و فارس بیا، آن حضرت آمد تا به مرو رسید،
مأمون به او پیشنهاد کرد که زمام امور را بدست گیرد و متصدی خلافت گردد، امام رضا (ع) سر باز زد و نپذیرفت.
مأمون گفت: پس ولایت عهد را بپذیر، فرمود: به چند شرط که از تو خواستارم، مأمون گفت: هر شرطی خواهی بکن، امام رضا (ع) نوشت من در ولایت عهد در آیم به شرط آن که نه امری کنم و نه نهی، نه فتوی دهم و نه قضاوت کنم، نه منصب دهم و نه عزل کنم و نه در آنچه جریان دارد تغییری بدهم و باید مرا از همه اینها معاف داری، مأمون همه این شرایط را از آن حضرت پذیرفت.
راوی گوید: یاسر برای من باز گفت که: چون عید رسید مأمون کس به حضرت رضا (ع) فرستاد و از او خواست که سوار شود و در اجتماع عید شرکت کند و نماز عید و خطبه آن را بخواند، امام رضا (ع) در پاسخ پیغام فرستاد که: تو میدانی چه شروطی میان من و تو است در این که من وارد این امر شدم، مأمون جواب داد که: من میخواهم دل مردم آرام شود و فضل شما را بدانند، و پی در هم در این باره با او رد و ایراد کرد و اصرار ورزید و آن حضرت فرمود: اگر مرا از این کار معاف داری برای من دلخواهتر است و اگر معاف نداری من برای عید بیرون آیم چنانچه رسول خدا (ص) بیرون میآید و امیر المؤمنین (ع) بیرون میآمد.
مأمون گفت: هر طور دلت میخواهد بیرون بیا، و مأمون به افسران و مردم دستور داد به در خانه امام (ع) سوار شوند (اول وقت حاضر شوند خ ل).
راوی گوید: یاسر خادم برای من باز گفت که: مردم در انتظار امام میان راهها و بر سر بامها نشسته بودند و از مرد و زن و کودک و افسران و نظامیها همه بر در خانه امام گرد آمده بودند، چون آفتاب بر آمد امام غسل کرد و عمامه سپیدی از پنبه بر سر بست و دو سر آن را یکی به سینه آویخت و دیگری را به میان دو شانه خود انداخت و دامن به کمر زد و به همه کسان خود دستور داد چنان کردند و سپس عصای پیکانداری به دست گرفت و بیرون شد و همه جلو او بودیم و او پا برهنه بود و دامن پیراهن را تا نیمه ساق یا بالا زده بود و جامههای دیگر را هم به کمر زده بود، چون به راه افتاد و ما جلوی او به راه افتادیم، سر به آسمان برداشت و چهار تکبیر گفت و به پندار ما رسید که آسمان و در و دیوار همه به او هم آواز پاسخ میدهند و افسران و مردم دیگر بر در ایستاده بودند و آماده بودند و سلاح در بر داشتند و خود را به نیکوترین زیور و جامه آراسته بودند و ما بر آنها نمایان شدیم، با این وضع امام رضا (ع) از در بیرون آمد و اندک ایستی کرد و گفت: اللَّه اکبر، اللَّه اکبر، اللَّه اکبر علی ما هدانا، اللَّه أکبر علی ما رزقنا من بهیمة الانعام و الحمد اللَّه علی ما أبلانا، و ما به آواز بلند آن را میگفتیم.
یاسر گوید: چون نگاه مردم به امام رضا (ع) افتاد شهر مرو را گریه و ناله و شیون از جا برداشت و افسران از روی چهار پایان خود به زمین افتادند و کفشهای خود را به دور انداختند چون دیدند امام با پای برهنه پیاده میرود، آن حضرت در سر هر ده گام ایست میکرد و سه بار تکبیر میگفت.
یاسر گوید: در خیال ما میافتاد که گویا آسمان و زمین با آن حضرت هم آواز میشوند و شهر مرو یک پارچه شیون و گریه شد و خبر به مأمون رسید و فضل بن سهل ذو الریاستین به او گفت: یا امیر المؤمنین اگر امام رضا با این روش تا مصلّی برود، مردم فریفته او میشوند و کار از دست تو بیرون میرود و نظر من این است که به او پیغام دهی برگردد، و مأمون کس نزد آن حضرت فرستاد و خواهش کرد که برگردد و آن حضرت کفش خود را خواست و پوشید و سوار شد و برگشت.
مصطفوی, اصول کافی ترجمه مصطفوی جلد ۲, ۴۰۷
یاسر خادم و ریان بن صلت گویند: چون کار خلیفه معزول (امین پسر هارون) درگذشت و امر خلافت برای مأمون مستقر شد، نامهئی بامام رضا علیه السلام نوشت و آن حضرت را بخراسان طلبید، امام رضا علیه السلام بعللی تمسک میفرمود و عذر میخواست، مأمون پیوسته بآن حضرت نامه مینوشت تا آن حضرت دانست که چارهئی ندارد و او دست بردار نیست، لذا از مدینه بیرون شد و ابو جعفر امام نهم علیه السلام هفت ساله بود. مأمون بحضرت نوشت: راه کوهستان و قم را در پیش نگیر، بلکه از راه بصره و اهواز و فارس بیا (شاید مقصودش این بود که آن حضرت از راهی بیاید که شیعیانش کمتر باشند و از ناراحتی امام آگاه نشوند) تا آنکه بمرو رسید.
مأمون بحضرت عرضه داشت که امر خلافت را بعهده گیرد، ولی امام رضا علیه السلام خودداری فرمود:
مأمون گفت: پس باید ولایت عهدی را بپذیری، امام فرمود: میپذیرم با شروطی که از تو میخواهم، مأمون گفت: هر چه خواهی بخواه، امام رضا علیه السلام نوشت:
«من در امر ولایت عهدی وارد میشوم، بشرط آنکه امر و نهی نکنم و فتوی و حکم ندهم و نصب و عزل ننمایم و هیچ امری را که پا برجاست دگرگونش نسازم و از همه این امور مرا معاف داری» مأمون همه آن شروط را پذیرفت.
یاسر خادم گوید: چون عید (قربان) فرا رسید مأمون بسوی امام رضا علیه السلام کس فرستاد و درخواست کرد، آن حضرت برای عید حاضر شود و نماز گزارد و خطبه بخواند. امام رضا علیه السلام پیغام داد شروطی را که میان من و تو در پذیرفتن امر ولایت عهدی بود، خودت میدانی، (بنا بر این بود که من از این گونه امور معاف باشم) مأمون پیغام داد که من میخواهم با این عمل دل مردم آرامش یابد و فضیلت شما را بشناسند، سپس بارها آن حضرت باو جواب رد میداد و او پافشاری میکرد تا آنکه حضرت فرمود: یا امیر المؤمنین! اگر مرا از این امر معاف داری، خوشتر دارم و اگر معاف نکنی، همچنان که پیغمبر و امیر المؤمنین علیهما السلام (برای نماز عید) بیرون میشدند، بیرون میشوم، مأمون گفت: هر گونه خواهی بیرون شو، و دستور داد سرداران و تمام مردم صبح زود در خانه امام رضا علیه السلام حاضر باشند.
یاسر خادم گوید: مردان و زنان و کودکان در میان راه و پشت بامها بر سر راه امام رضا علیه السلام نشستند، و سرداران و لشکریان در خانه آن حضرت گرد آمدند، چون خورشید طلوع کرد، امام علیه السلام غسل نمود و عمامه سفیدی که از پنبه بود، بسر گذارد، یک سرش را روی سینه و سر دیگر را میانه دو شانه انداخت و دامن بکمر زد و بهمه پیروانش دستور داد چنان کنند.
آنگاه عصای پیکان داری بدست گرفت و بیرون آمد، ما در جلوش بودیم و او پا برهنه بود و پیراهن خود را هم تا نصف ساق بکمر زده بود و لباسهای دیگرش را هم بکمر زده بود، چون حرکت کرد و ما هم پیشاپیشش حرکت کردیم، سر بسوی آسمان بلند کرد و چهار تکبیر گفت، که ما پنداشتیم آسمان و دیوارها با او هم آواز بودند، سرداران و مردم آماده و سلاح پوشیده و بهترین زینت را نموده، دم در ایستاده بودند، چون ما با آن صورت و هیئت بر آنها در آمدیم و سپس امام رضا علیه السلام در آمد و نزد در ایستاد فرمود:
«اللَّه اکبر، اللَّه اکبر، اللَّه اکبر، [اللَّه اکبر] علی ما هدانا، اللَّه اکبر علی ما رزقنا من بهیمة الانعام، و الحمد لله علی ما أبلانا»
ما هم صدا را میکشیدیم و میگفتیم.
یاسر گوید: شهر مرو از گریه و ناله و فریاد بلرزه در آمد، سرداران چون امام رضا علیه السلام را پا برهنه دیدند، از مرکبهای خود فرود آمدند و کفشهای خود را بکنار گذاشتند، حضرت پیاده راه میرفت و در سر هر ده قدم میایستاد و سه تکبیر میفرمود.
یاسر گوید: ما خیال میکردیم که آسمان و زمین و کوه با او هم آواز گشته و شهر مرو یکپارچه گریه و شیون بود، خبر بمأمون رسید، فضل بن سهل ذو الریاستین باو گفت: یا امیر المؤمنین؟ اگر امام رضا با این وضع بمصلّی (محل نماز عید) رسد، مردم فریفته او شوند، صلاح اینست که از او بخواهی برگردد مأمون بسوی حضرت کس فرستاد و درخواست برگشتن کرد، امام رضا علیه السلام کفش خود را طلبید و سوار شد و مراجعت فرمود.
محمدعلی اردکانی, تحفة الأولیاء( ترجمه أصول کافی) - جلد ۲, ۶۷۷
علی بن ابراهیم، از یاسر خادم و رَیّان بن صلت هر دو روایت کرده و گفته است که: چون امر محمد امین، (برادر مأمون که به جهت خلع خویش از خلافت به مخلوع ملقّب شده)، به آخر رسید، و امر خلافت باطله از برای مأمون قرار و استقرار یافت، عریضهای به خدمت حضرت امام رضا علیه السلام نوشت و آمدن آن حضرت را به خراسان خواهش نمود. پس حضرت امام رضا علیه السلام به بهانه و عذری چند بر او بهانه جست و مأمون در این باب، مکرّر با آن حضرت نامهای به یکدیگر مینوشتند تا آنکه آن حضرت علیه السلام دانست که او را مفرّ و چارهای نیست و از او دست بر نخواهد داشت. پس از مدینه بیرون آمد و امام محمد تقی علیه السلام را هفت سال بود، و مأمون به آن حضرت نوشته بود که راه کوه (یعنی: همدان و نهاوند) و قم را پیش مگیر و راه بصره و اهواز و فارس را پیش گیر و از آن راه بیا (چه میترسید که شیعیان قم و غیر آن مانع شوند و حضرت در همان راه که آن گمراه معیّن نموده بود، سلوک فرمود) تا به مرو رسید.
بعد از آن مأمون بر آن حضرت عرضه کرد که این امر و خلافت را به گردن گیرد و خلافت به آن حضرت مفوّض شد. و حضرت امام رضا علیه السلام ابا و امتناع فرمود. مأمون عرض کرد که:اگر این امر را قبول نمیکنی، ولایتعهد را قبول کن و ولیّعهد من باش. حضرت فرمود که: «ولایت عهد را قبول میکنم، بنابر شروطی چند که آنها را از تو خواهش میکنم». مأمون عرض کرد که: هر چه خواسته باشی، بخواه و بگو تا به عمل آورم، پس حضرت امام رضا علیه السلام نوشت که: «من داخل میشوم در ولایت عهد به شرط آنکه امر نکنم و نهی ننمایم و فتوا ندهم و حکم نکنم و کسی را والی و حاکم نگردانم و معزول نسازم و چیزی را تغییر و تبدیل ندهم از آنچه بر پا است و مرا از همه اینها معاف داری». مأمون آن حضرت را به همه اینها اجابت نمود و قبول کرد.
علی بن ابراهیم میگوید که: یاسر مرا حدیث کرد که چون عید اضحی آمد، مأمون به سوی امام رضا علیه السلام فرستاد و از آن حضرت خواهش کرد که سوار شود و در عیدگاه حضور به هم رساند و نماز عید را به جا آورد و خطبه بخواند. حضرت امام رضا علیه السلام به سوی او فرستاد که: «تو میدانی آنچه را که در میان من و تو اتّفاق افتاد از شرطها که در باب دخول من در این
امر واقع شد». مأمون دو مرتبه به سوی آن حضرت فرستاد که به این امر ارادهای ندارم، مگر آنکه میخواهم که دلهای مردم آرام گیرد و فضل تو را بشناسند. پس آن حضرت علیه السلام و مأمون مکّرر با یکدیگر ردّ و بدل کردند و در این باب به هم پیغام دادند. چون مأمون اصرار زیادی کرد، حضرت فرمود که: «یا امیر المؤمنین، اگر مرا از این امر معاف داری، مرا خوشتر میآید و اگر مرا معاف نمیداری، بیرون میروم به نماز عید چنانچه رسول خدا و امیر المؤمنین علیهما السلام بیرون رفتند». مأمون در جواب گفت که: به هر وضعی که خواسته باشی بیرون رو، و مأمون امرا و سرداران سپاه خویش و سایر مردم را امر کرد که سوار شوند و بر درِ خانه حضرت امام رضا علیه السلام روند (و بنابر بعضی از نسخ کافی، صبح زود به در خانه آن حضرت روند).
علی بن ابراهیم میگوید که: یاسر خادم به من خبر داد که مردمان از مردان و زنان و کودکان در همه راهها و بامها نشستند و انتظار میکشیدند که حضرت امام رضا علیه السلام بیرون آید و سرداران و همه لشکر بر درِ خانه امام رضا علیه السلام جمع شدند و چون آفتاب بر آمد، آن حضرت علیه السلام برخاست و غسل کرد و عمّامه سفیدی که از پنبه ساخته بودند، بر سر بست، و یک سرِ آن را بر سینه خویش و یک سر دیگر را در میانه شانههای خود انداخت و جامه را بالا زد، بعد از آن به همه موالیان خویش فرود که: «بکنید مانند آنچه من کردم». و نیز عصایی در دست گرفت و بیرون آمد و ما در پیش روی آن حضرت بودیم و آن حضرت پا برهنه بود و زیر جامه خود را تا نصف ساق پا بر زده و جامههای چند پوشیده بود که دامن آنها را بر زده بود، و چون به راه افتاد و ما در پیش روی او رفتیم، سر خویش را به سوی آسمان بلند کرد و چهار مرتبه گفت: اللَّه اکبر. پس چنان به ما نموده شد و گویا شنیدیم که آسمان و همه دیوارها آن حضرت را جواب میگفتند و همه سواران و مردمان بر درِ خانه آماده گشته و اسلحه حرب پوشیده بودند و به بهترین آرایشی خود را آراسته بودند و چون ما به این صورت و هیئت به سوی ایشان بیرون آمدیم و حضرت امام رضا علیه السلام بیرون آمد، اندکی بر درِ خانه ایستاد و فرمود: «اللَّه أکبر، اللَّه أکبر، اللَّه أکبر، اللَّه أکبر علی ما هدانا، اللَّه أکبر علی ما رزقنا من بهیمة الأنعام و الحمد للَّهعلی ما أبلانا، یعنی: مکرّر اللَّه اکبر میگویم و خدا را به بزرگی یاد میکنم بر آنکه ما را راه راست نموده، و خدا را به بزرگی یاد میکنم بر آنچه ما را روزی داده از بسته زبان از چهارپایان، و حمد از برای خدا بر آنکه ما را انعام فرموده». و ما آوازهای خود را به این کلمات بر میداشتیم.
یاسر گفت پس مرو به سبب گریه و خروش و ناله و فریاد و فغان به لرزه در آمد، در آن هنگام که مردم به سوی امام رضا علیه السلام نظر کردند، و آن حضرت را بر این حالت دیدند، و همه سرداران از اسبهای خویش افتادند، و موزههای خود را انداختند؛ چون حضرت امام رضا علیه السلام را پا برهنه دیدند، و آن حضرت میرفت و در هر ده قدم که بر میداشت، میایستاد و سه مرتبه اللَّه اکبر میگفت.
یاسر گفت: چنان به ما نموده شد و گویا شنیدیم که آسمان و زمین و کوهها آن حضرت علیه السلام را جواب میگفتند و مرو از صدای گریه یک خروش و غوغا شد. و این خبر به مأمون رسید، فضل بن سهل ذوالریاستین (که وزیر مأمون بود و به جهت مدخلیّتش در امارت و وزارت او را ذوالریّاستین میگفتند) به آن ملعون گفت که: یا امیر المؤمنین، اگر رضا بر این روش به مصلّی برسد، مردم عاشق او میشوند و به او میل تمام به هم میرسانند و به خلافت او اعتقاد میکنند، و صلاح این است که از او سؤال کنی که برگردد. پس مأمون به سوی حضرت فرستاد و از او سؤال کرد که برگردد. حضرت امام رضا علیه السلام موزه خویش را طلبید، پس آن را پوشید و سوار شد و برگردید.