کمره ای, اصول کافی ترجمه کمره ای جلد ۳, ۷۳
ابو بصیر گوید: ما حج را خدمت امام صادق (ع) انجام دادیم در همان سالی که پسرش موسی (ع) متولد شد و چون در ابواء (منزلی میان مکه و مدینه) نزول کردیم، برای ما سفره چاشت انداخت و شیوه او بود که چون به اصحابش مهمانی میداد، فراوان و خوب آماده میکرد، گوید: در این میان که ما چاشت میخوردیم، فرستاده حمیده آمد و به آن حضرت گفت: حمیده عرض میکند من خود را از دست دادهام و مثل حال زائیدن در خود احساس میکنم و تو به من دستور دادی که این پسرت را پیش از خودت ضبط نکنم، امام (ع) برخاست و با آن فرستاده رفت و چون برگشت اصحابش به او عرض کردند: خدا چشمت را روشن کند و ما را قربانت کند، با حمیده چه کردی؟ فرمود: خدا او را حفظ کرد و به من پسری داد که بهترین کسی است که خدا در خلق خود آفریده و حمیده در باره او به من گفت: گزارشی داد که گمان میکرد من آن را نمیدانم و حال آنکه محققاً آن را میدانستم.
گفتم: قربانت، چه گزارشی حمیده از او به شما داد؟ فرمود: به من خبر داد که چون از شکم او به زمین آمد، دو دست به زمین نهاد و سر به آسمان برداشت، من به او گفتم: این نشانه ولادت رسول خدا (ص) است و نشانه ولادت هر وصیّ پس از او.
من گفتم: قربانت، حقیقت این نشانه در باره رسول خدا (ص) و در باره وصی بعد از آن حضرت چیست؟ به من فرمود: آن شبی که نطفه جدّم (علی بن الحسین (ع) در آن بسته شد یک آورنده غیبی جامی برای پدر او آورد که در آن نوشابهای بود روانتر از آب و نرمتر از کَره و شیرینتر از عسل و خنکتر از برف و سفیدتر از شیر و به او نوشانید و به او دستور داد جماع کند، او برخاست و جماع کرد و نطفه جدّم بسته شد و چون شبی آمد که باید نطفه پدرم بسته شود، یک آورنده غیبی نزد جدم آمد به او همان جام را نوشانید و دستوری به مانند دستور او به وی داد، او هم برخاست و جماع کرد و نطفه پدرم بسته شد و چون شبی رسید که باید نطفه من بسته شود باز یک آورنده نزد پدرم آمد و به او مانند همان جام نوشابه را نوشانید و دستوری که به آنها داده بود به او داد و او برخاست و جماع کرد و نطفه من بسته شد و چون شبی رسید که باید نطفه پسرم بسته شود آورنده برای من آورد چنانچه برای آنها آورد و به من همان رفتار کرد که با آنها کرد.
من به علم خدا برخاستم و شادمان بودم از آنچه خدا به من موهبت کرد و جماع کردم و نطفه این پسرم بسته شد همین نوزاد، او را باشید، او به خدا بعد از من صاحب الأمر شما است. به راستی نطفه امام از همانی است که به تو خبر دادم و چون در رحم چهار ماه بماند و روح در آن پدیدار گردد، خدای تبارک و تعالی فرشتهای فرستد.
که او را حیوان نامند و بر بازوی راست او بنویسد: «تمام شد کلمه پروردگار تو به راستی و عدالت، دیگرگونکنندهای برای کلمات او نیست و او است شنوا و دانا».
و چون از شکم مادر بیفتد با دو دست بر زمین آید و سَر به آسمان بلند دارد و سرّ این که دو دست بر زمین دارد این است که هر دانشی را که خدا از آسمان به زمین نازل کرده قبضه کند و این که سَر به آسمان دارد برای این است که یک منادی از درون عرش از طرف ربّ العزة و از افق اعلی به نام او و نام پدرش فریاد کند، گوید: ای فلان پسر فلان، ثابت باش تا بر جا بمانی، برای عظمت آفرینشی که از تو کردم، تو برگزیده خلق منی و راز دار و گنجینه دانش من هستی، تو امین بر وحی و خلیفه من هستی در زمین من، به تو و کسانی که رشته ولایت تو دارند رحمت خود را بایست کردم و بهشت خود را بخشیدم و همه را در جوار خود پذیرفتم و پس از آن به عزت و جلال خود سوگند که بر هر که با تو دشمنی ورزد سختترین عذاب خود را برافروزم و اگر چه در دنیا به او وسعت رزق دهم، و چون آواز منادی حق به پایان رسد آن امام نوزاد در حالی که دو دست بر زمین نهاده و سر به آسمان برداشته میگوید:
«خدا خود گواهست که جز او شایسته پرستشی نیست و ملائکه و دانشمندان هم گواهند، بر پا است به داد و عدالت، نیست شایسته پرستش جز او که عزیز و حکیم است». فرمود: چون چنین گوید: خدا به او علم اول و علم آخر دهد و مستحق آن شود که روح در شب قدر از او دیدن کند.
من گفتم: قربانت، روح همان جبرئیل نیست؟ در جواب فرمود: روح از جبرئیل بزرگتر است، همانا جبرئیل از فرشتهها است
و روح خلق بزرگوارتری است از فرشتهها عَلَیهِمُ السَّلامُ آیا نیست که خدا تبارک و تعالی میفرماید (۵ سوره قدر): «همه فرشتهها نازل شوند و روح هم نازل شود»
مصطفوی, اصول کافی ترجمه مصطفوی جلد ۲, ۲۲۵
ابو بصیر گوید: همراه امام صادق علیه السلام حج گزاردیم در سالی که پسرش موسی متولد شد. چون در أبواء (منزلی در میان مکه و مدینه) فرود آمدیم، برای ما صبحانه آوردند، و چون آن حضرت باصحابش غذا میداد، زیاد و خوب تهیه میکرد، ما مشغول خوردن بودیم که فرستاده حمیده (همسر امام صادق علیه السلام) آمد و گفت: حمیده میگوید من خود را از دست دادهام و درد زائیدن در خود احساس میکنم و شما بمن دستور دادهاید که نسبت باین پسرت پیش از شما اقدامی نکنم.
حضرت صادق علیه السلام برخاست و با فرستاده برفت. چون برگشت، اصحابش عرضکردند: خدایت مسرور کند و ما را قربانت نماید، با حمیده چه کردی؟ فرمود: خدا سلامتش داشت و بمن پسری عطا فرمود که در میان مخلوقش از همه بهتر است و حمیده از آن مولود بمن مطلبی گفت که گمان کرد من آن را نمیدانم، در صورتی که من بآن داناترم.
عرضکردم: قربانت، حمیده نسبت بآن مولود بشما چه خبری داد؟ فرمود: گفت چون از شکمش فرود آمد، دستها بزمین نهاده، سر بآسمان بلند کرد، من باو خبر دادم که این عمل نشانه رسول خدا صلّی اللَّه- علیه و آله و نشانه وصی بعد از اوست، عرضکردم: قربانت: این چگونه نشانهایست برای رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله و وصی بعد از او؟ فرمود: در آن شبی که نطفه جدم (زین العابدین علیه السلام) بسته شد شخصی (فرشتهئی) جامی نزد پدرش آورد که در آن شربتی بود، رقیقتر از آب و نرمتر از کره و شیرینتر از عسل و خنکتر از برف و سفیدتر از شیر، و باو آشامانید و دستور نزدیکی داد، او برخاست و نزدیکی کرد و نطفه جدم بسته شد، و چون شبی که نطفه پدرم بسته شد، فرا رسید شخصی نزد جدم آمد و آن را بجدم آشامانید، چنان که بپدر جدم آشامانید و بوی دستور داد چنان که باو دستور داد، جدم برخاست و نزدیکی کرد و نطفه پدرم بسته شد. و چون شبی که نطفه من بسته شد فرا رسید، شخصی نزد پدرم آمد و باو آشامانید آنچه را بآنها آشامانید و دستورش داد آنچه بآنها دستور داد، پدرم برخاست و نزدیکی کرد و نطفه من بسته شد، و چون شبی که نطفه پسرم بسته شد فرا رسید، شخصی نزد من آمد چنان که نزد آنها آمد و با من همان رفتار کرد که با آنها کرد، پس من بسم خدا برخاستم و از آنچه خدایم میبخشد شادمان بودم، و نزدیکی کردم و نطفه پسرم همین مولود بسته شد، متوجهش باشید که او بخدا پس از من صاحب شماست.
همانا نطفه امام از نوشابهایست که بتو خبر دادم و چون آن نطفه چهار ماه در زهدان جایگزین باشد و روح در آن ایجاد شود، خدای تبارک و تعالی فرشتهئی که نامش حیوانست برانگیزد تا بر بازوی راستش نویسد «کلمه پروردگارت با راستی و عدالت پایان یافت، کلمات خدا را دگرگونکنندهئی نیست و او شنوا و داناست» (مقصود از کلمه همان امام است).
و چون از شکم مادرش فرود آید، دستهایش را بر زمین گذارد و سرش را بآسمان بلند کند، اما دست بزمین گذاردنش، رمز اینست که: هر علمی را که خدا از آسمان بزمین فرستد، او دریافت کند و اما سر بآسمان برداشتنش برای اینست که: ندا دهندهئی از درون عرش، از جانب پروردگار عزت و از افق اعلی او را بنام خود و نام پدرش صدا زند و بگوید: ای فلان بن فلان ثابت باش تا برجا بمانی (در تمام گفتار و کردارت از روی علم و بصیرت بر حق ثابت باش تا امامتت ثابت شود).
برای عظمت خلقتت تو برگزیده از میان خلق منی و محل راز و صندوق علم و امین وحی و خلیفه روی زمین من هستی، برای تو و هر که از تو پیروی کند، رحمتم را واجب کردم و بهشتم را بخشیدم و در جوار خود در آوردم، بعزت و جلالم هر که با تو دشمنی کند با عذاب سختم او را بسوزانم، اگر چه در دنیا از رحمت واسعهام باو هم توسعه دهم.
و چون آواز منادی پایان یابد، امام با دست بزمین و سر بسوی آسمان جوابش دهد و بگوید «خدا و فرشتگان و دانشمندان گواهی دهند که شایسته پرستشی جز او نیست، بعدالت قیام کرده، معبودی جز خدای توانای حکیم نیست- ۱۸ سوره ۳-» و چون چنین گوید، خدایش علم اول و علم آخر باو عطا کند و مستحق ملاقات روح در شب قدر گردد. عرضکردم: قربانت، روح همان جبرئیل نیست؟ فرمود روح از جبرئیل بزرگتر است، جبرئیل از جنس فرشتگان است و روح مخلوقی است بزرگتر از فرشتگان علیهم السلام. مگر نه اینست که خدای تبارک و تعالی فرماید: «فرشتگان و روح فرود آیند- ۵ سوره قدر-» (پس روح غیر از فرشته است).
محمدعلی اردکانی, تحفة الأولیاء( ترجمه أصول کافی) - جلد ۲, ۳۲۷
علی بن محمد، از عبداللَّه بن اسحاق علوی، از محمد بن زید رزامی، از محمد بن سلیمان دیلمی، از علی بن ابی حمزه، از ابو بصیر روایت کرده است که گفت: با امام جعفر صادق علیه السلام حج کردیم در سالی که پسرش امام موسی علیه السلام متولد شد، و چون به منزل ابْواء فرود آمدیم، چاشت را برای ما ترتیب داد «۲» و عادت آن حضرت این بود که چون طعام از برای اصحاب خود میساخت، پر و پاکیزه میساخت. ابو بصیر میگوید: در بین آنکه ما چیزی میخوردیم، ناگاه فرستاده حمیده- مادر امام موسی علیه السلام- به خدمت حضرت صادق علیه السلام
__________________________________________________
(۲). و ابْواء به فتح همزه و سکون بای ابجد و همزه ممدوده در آخر، کوهی است در میانه مکّه و مدینه. (مترجم)
آمد و به آن حضرت عرض کرد که: حمیده میگوید که: در خود حال غیر متعارفی را مشاهده میکنم (که هرگز چنین حالی را در خود مشاهده نکردهام؛ نه در وقت زاییدن و نه در وقت دیگر) و مییابم آنچه را که پیش از این مییافتم چون هنگام زاییدنم میرسید. (حاصل آنکه آثار وضع حمل در خود میبینم) و تو مرا امر فرمودهای که من تو را در باب این پسرت، پیشی نگیرم (و در امر او دخل و تصرّفی نکنم).
پس امام جعفر صادق علیه السلام برخاست و با فرستاده حمیده تشریف برد، و چون برگشت، اصحاب به آن حضرت عرض کردند که: خدا تو را شاد گرداند و ما را فدای تو گرداند، از امر حمیده چه کردی و چه اتفاق افتاد؟ فرمود که: «خدا او را به سلامت داشت و مرا پسری بخشید، و آن پسر بهترین کسانی است که خدا ایشان را آفریده در میان خلائق. و حمیده مرا خبر داد در باب آن پسر به امری که گمان داشت که من آن را نمیدانم، و حال آنکه من به آن امر از حمیده داناتر بودم».
عرض کردم که: فدای تو گردم، آن امری که حمیده تو را در باب پسرت به آن خبر داد، چه بود؟ فرمود که: «مذکور ساخت که آن فرزند، در هنگامی که متولّد شد، فرود آمد و دست خویش را بر زمین گذاشت و سرش را به جانب آسمان بلند کرد. پس، من حمیده را خبر دادم که این نشانه، نشانه رسول خداست صلی الله علیه و آله در وقت تولد، و نشانه آنکه وصی باشد بعد از او».
عرض کردم که: فدای تو گردم این نشانه رسول خدا صلی الله علیه و آله و نشانه وصیّ بعد از او چیست؟ و اشاره به چه امر است؟ فرمود که: «چون شبی شد که نطفه جدّم امام زین العابدین علیه السلام در آن بسته شد، فرشته به نزد جدّ پدرم حضرت باقر (یعنی: حضرت امام حسین علیه السلام) آمد و جامی را آورده که یک خوراک آبی در آن بود، از هر آب صافیتر و رقیقتر و از مسکه نرمتر و از عسل شیرینتر و از برف سردتر و از شیر سفیدتر، پس آن آب را به جدّ پدرم، حضرت امام حسین علیه السلام، نوشانید و او را امر کرد که مجامعت کند. پس مجامعت نمود و نطفه جدم (علی بن الحسین علیه السلام) منعقد شد.
و چون شبی آمد که نطفه پدرم در آن منعقد گردید، فرشته به نزد جدّم (علی بن الحسین) آمد و به او نوشانید، چنانچه به جدّ و پدرم نوشانیده بود، و او را امر کرد به مثل آنچه جدّ پدرم رابه آن امر کرده بود. پس برخاست و مجامعت نمود و نطفه پدرم منعقد شد.
و چون شبی بود که نطفه من در آن بسته شد، فرشته به نزد پدرم آمد و او را نوشانید آنچه را که به پدر و جدّ و جدّم نوشانیده بود، و او را امر کرد به آنچه ایشان را به آن امر کرده بود، پس برخاست و مجامعت کرد و نطفه من منعقد شد.
و چون شبی رسید که نطفه پسرم در آن منعقد شد، فرشتهای به نزد من آمد، چنانچه به نزد پد و جدّ و پدر جدّم آمده بود و با من چنان کرد که با ایشان کرده بود. پس من خاستم به علم خدا و شاد بودم به آنچه خدا به من خواهد بخشید، و مجامعت کردم و نطفه همین پسرم که متولّد شده، منعقد شد. پس، از او دست بر مدارید.
به خدا سوگند، که او صاحب و امام شماست بعد از من. و به درستی که نطفه امام، از آن چیزی است که تو را خبر دادم، و چون نطفه امام، چهار ماه در رحم قرار گیرد و روح در آن ایجاد شود، خدای تبارک و تعالی فرشته را بفرستد که او را حَیَوان میگویند، پس بازوی راست او بنویسد که: «وَ تَمَّتْ کَلِمَةُ رَبِّکَ صِدْقاً وَ عَدْلًا لا مُبَدِّلَ لِکَلِماتِهِ وَ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ» «۱»، یعنی:
«و تمام شد سخن پروردگار تو (یعنی: به نهایت کمال رسید و به غایت انجامید) از روی راستی در اخبار و بر وجه عدالت در احکام. هیچ کس نیست که سخنان او را تبدیل دهنده باشد، و اوست شنوای همه گفتار و دانا به تمام اسرار». و چون از شکم مادر فرود آید، فرود میآید در حالتی که دستهای خویش را بر زمین گذاشته، و سرش را به جانب آسمان بلند کرده باشد. اما دستهای خود را که بر زمین میگذارد، هر علمی که از آنِ خداست که آن را از آسمان به سوی زمین فرو فرستاده، میگیرد و اما سر خود را که به سوی آسمان بلند میکند، ندا کنندهای او را ندا میکند که از میان عرش از جانب جناب ربّ العزة از افق اعلی، به نام خودش و نام پدرش و میگوید که: ای فلان پسر فلان، ثابت باش (یا ثابت کن اموری را که بر تو واجب است در باب امامت) تا خدا او را ثابت بدارد؛ زیرا که تو را برای امر عظیمی آفریدهام. تویی برگزیده من از خلق من و موضع و سِرّ و محل راز من و صندوق علم و امین من بر وحی من، خلیفه من در زمین. من برای تو و برای هر که تو را دوست دارد، رحمت خود را واجب گردانم، و بهشتهای خود را ببخشم و در همسایگی خویش فرود آورم. و به عزّت و جلال خود سوگند یاد میکنم که در سختترین عذاب خویش در آورم هر که را با تو دشمنی کرده است؛ هر چند که در دنیا
__________________________________________________
(۱). انعام، ۱۱۵.
از روزی گشاده خویش بر او وسعت دهم.
و چون آواز منادی تمام شود، امام او را جواب دهد، در حالی که دستهای خود را بر زمین گذاشته و سرش را به جانب آسمان بلند ساخته، میگوید: «شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَ الْمَلائِکَةُ وَ أُولُوا الْعِلْمِ قائِماً بِالْقِسْطِ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ» «۱»».
و حضرت صادق علیه السلام فرمود که: «چون امام مولود، این را بگوید، خدا علم اوّل و علم آخر را به او عطا فرماید. و سزاوار آن شود که روح او را در شب قدر زیارت کند». عرض کردم که: فدای تو گردم، آیا روح، جبرئیل نیست؟ فرمود که: «روح از جبرئیل بزرگتر است. به درستی که جبرئیل، از فرشتگان است و روح، آفریدهای است بزرگتر از همه فرشتگان علیهم السلام. آیا خدای تبارک و تعالی نمیفرماید: «تَنَزَّلُ الْمَلائِکَةُ وَ الرُّوحُ» «۲»» (و ترجمه آیه و وجه دلالت آن بر مقصود مذکور شد).
محمد بن یحیی و احمد بن محمد، از محمد بن حسین، از احمد بن حسن، از مختار بن زیاد، از محمد بن سلیمان، از پدرش، از ابو بصیر مثل این را روایت کردهاند. __________________________________________________
(۱). آل عمران، ۱۸. یعنی: گواهی داد خدا به نصب دلایل واضحه به اینکه هیچ معبودی سزاوار پرستش نیست، مگر آن جناب و همه فرشتگان و صاحب علم نیز شهادت دادند در حالتی که او سبحانه، بر پا است به عدل در همه گفتار و کردار. نیست خدایی مگر او که خدایی است غالب بر جمیع ممکنات و محکم کار در هر چه کند و فرماید (مترجم) (۲). قدر، ۴.