کمره ای, اصول کافی ترجمه کمره ای جلد ۶, ۹۹
از امام صادق (ع)، فرمود: چیزی نیست مگر آنکه برای آن حدّی است که بدان پایان پذیرد جز ذکر خدا که پایانی ندارد، خدا عز و جل فریضههائی واجب کرده است و هر که آنها را انجام دهد همان حدّ و پایان آنها است، و ماه رمضان است و هر که آن را روزه دارد همان حدّ و پایان آن است، و حجّ را واجب کرده است و هر که حجّ کرد به پایان آن رسیده جز همان ذکر خدا، به راستی که خدا عز و جل به اندک از آن راضی نشده و برای آن پایانی مقرر نکرده است، سپس این آیه را خواند (۴۲ سوره احزاب): «أیا کسانی که گرویدید! یاد کنید خدا را بسیار و تسبیح گوئیدش در بامداد و پسین» پس فرمود: خدا برای آن حدّی مقرر نکرده که در آن به پایان رسد، فرمود (ع): پدرم بسیار ذکر خدا میکرد، من به همراه او میرفتم و او ذکر خدا میگفت، با او ذکر غذا میخوردم و او ذکر خدا میگفت، و هر آینه که با مردم در گفتگو بود و آنش از ذکر خدا باز نمیداشت و من میدیدم زبانش به کامش چسبیده بود و میفرمود: «لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ» و شیوهاش بود که ماها را انجمن میکرد و دستور میداد به ذکر خدا تا آفتاب میزد و هر کدام ما که قرائت (قرآن) میدانستیم، دستور به قرائت میداد و هر کدام که قرائت نمیدانستیم، او را دستور به ذکر میداد.
در هر خانه قرآن خوانده شود و ذکر خدا عز و جل گردد، برکتش فزون شود و فرشتهها در آن در آیند و شیاطین از آن دوری گزینند و برای اهل آسمان بدرخشد چنانچه ستارههای فروزان برای اهل زمین میدرخشند و هر آن خانه که در آن قرآن نخوانند و ذکر خدا نگویند، برکتش کم شود و فرشتهها از آن دوری گزینند و شیاطین در آن حاضر شوند.
و محققاً رسول خدا (ص) فرموده است: آیا به شما خبر ندهم از بهترین کارهای شما که درجه بلندتری است برای شما و در نزد خداوند شما بهتر شما را پاک دامن میکند و از پول طلا و نقره برای شما بهتر است و خوبتر از آن است که به دشمن خود برخورید و با آنها نبرد کنید و از آنها بکشید و کشته شوید؟ عرض کردند: یا رسول اللَّه! چرا، فرمود: آن بسیار ذکر خدا کردن است، سپس فرمود: مردی نزد پیغمبر (ص) آمد و عرض کرد: بهترین اهل مسجد کیست؟ فرمود: آنکه بسیار ذکر خدا کند و رسول خدا (ص)، فرمود: به هر که زبان گویای به ذکر خدا داده شده است خیر دنیا و آخرت به او داده شده است و در تفسیر قول خدا تعالی (۶ سوره مدّثر): «و منّت مگذار که کار بیشتری کردی» فرمود: آنچه کار خوب برای خدا کردی آن را بیش مشمار.
مصطفوی, اصول کافی ترجمه مصطفوی جلد ۴, ۲۵۷
حضرت صادق علیه السلام فرمود: هیچ چیز نیست جز آنکه برای آن حدی (و اندازهای) است که بدان پایان پذیرد مگر ذکر که حدی ندارد تا پایان پذیرد، خدای عز و جل فرائض را واجب کرده و هر که آنها را بجای آورد همان حد و انتهای آنها است، و ماه رمضانست پس هر که آن را روز دارد همان حد آن است، و حج (واجب است) و هر که حج کرد بپایان رسانده، مگر همان ذکر که براستی خدای عز و جل باندک آن راضی نشده و انتها و حدی برای آن قرار نداده که بدان پایان یابد، سپس این آیه را تلاوت فرمود: «ای آنان که ایمان آوردید یاد کنید خدا را بسیار، و تسبیحش گوئید بامدادان و شامگاهان» (سوره احزاب آیه ۴۱- ۴۲) پس فرمود: خدای عز و جل برای آن حدی که بدان پایان پذیرد قرار نداده است.
فرمود: و پدرم فراوان ذکر خدا میکرد، (گاهی) من بهمراه او میرفتم و او ذکر خدا میکرد، با او غذا میخوردم او ذکر خدا میکرد، و (گاهی) با مردم گفتگو میکرد ولی آن از ذکر خدا بازش نمیداشت و من میدیدم زبانش را که چسبیده بکامش بود و میگفت: «
لا اله الا اللَّه
» و پیوسته ما را انجمن میکرد، و ما را بذکر خدا فرمان میداد تا آفتاب بزند، و هر کدام ما که خواندن (قرآن) میدانستیم دستور بخواندن میداد، و هر کدام نمیدانست باو دستور ذکر میفرمود.
در هر خانهای که قرآن خوانده شود و ذکر خدای عز و جل شود برکت آن خانه زیاد گردد، و فرشتگان در آن خانه آیند، و شیاطین از آن دوری کنند، و برای اهل آسمان بدرخشد چنانچه ستاره فروزان برای اهل زمین میدرخشد، و (اما) خانهای که در آن قرآن خوانده نشود و خدا در آن خانه ذکر نشود برکتش کم شود و فرشتگان از آن دوری کنند و شیاطین در آن خانه درآیند.
و بتحقیق رسول خدا (ص) فرموده: آیا شما را آگاه نکنم به بهترین کارهایتان که در درجات شما از همه کارها بالاتر، و نزد خداوند از همه پاکتر و پاکیزهتر است، و برای شما از دینار (طلا) و درهم (نقره) بهتر، و از اینکه با دشمن خودتان برخورد کنید (و جهاد کنید) و شما آنها را بکشید و آنها شما را بکشند خوبتر است؟ عرضکردند: چرا، فرمود: آن بسیار ذکر خدا کردنست، سپس فرمود: مردی خدمت پیغمبر (ص) فرمود: هر که زبانی گویای بذکر خدا باو داده شده است خیر دنیا و آخرت باو داده شده، و در باره گفتار خدای تعالی: «و منت منه که فزونیجوئی» (سوره مدثر آیه ۶) فرمود، (یعنی) آنچه کار خیر برای خدا کردی آن را بیش مشمار.
محمدعلی اردکانی, تحفة الأولیاء( ترجمه أصول کافی) - جلد ۴, ۳۶۵
چند نفر از اصحاب ما روایت کردهاند، از سهل بن زیاد، از جعفر بن محمد اشعری، از ابنقدّاح، از امام جعفر صادق علیه السلام که فرمود: «چیزی نیست، مگر آنکه از برایش اندازهای است که به سوی آن منتهی میشود، مگر ذکر، که آن را اندازهای نیست که به سوی آن منتهی شود. و خدای- تعالی- واجبات را واجب ساخت، پس هر که آنها را به جا آورد، همان اندازه آنها است. و روزه ماه رمضان را واجب ساخت، پس هر که آن را روزه بگیرد، همان اندازه آن است. و حج را واجب ساخت، پس هر که حج کند، همان اندازه آن است، مگر ذکر، که خدای- تعالی- به کم از آن راضی نشده و از برای آن اندازهای قرار نداده که به سوی آن منتهی شود». بعد از آن، این آیه را خواند که: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اذْکُرُوا اللَّهَ ذِکْراً کَثِیراً* وَ سَبِّحُوهُ بُکْرَةً وَ أَصِیلًا» «۱»؛ یعنی: «ای کسانی که ایمان آوردهاید! یاد کنید خدا را، یاد کردن بسیار، و تسبیح و تنزیه کنید او را در بامداد». و حضرت فرمود که: «خدای- تعالی- از برای آن اندازهای قرار نداده که به سوی آن منتهی شود». و فرمود که: «پدرم ذکرش بسیار بود. هر آینه با او راه میرفتم و او ذکر خدا میکرد، و با او طعام میخوردم و او ذکر خدا میکرد، و قوم را حدیث میکرد و با ایشان سخن میگفت و آن، او را از ذکر خدا مشغول نمیساخت، و زبانش را میدیدم که به کام بالایش چسبیده بود و میفرمود: لا الهَ الّا اللَّه، و ما را جمع مینمود و به ذکر خدا امر میفرمود تا آفتاب برآید. و هر که را از ما که میتوانست قرآن بخواند، به خواندن امر میفرمود، و هر که از ما نمیتوانست قرآن بخواند، او را به ذکر امر میفرمود.
و خانهای که قرآن در آن خوانده میشود و خدای- تعالی- در آن یاد میشود، برکتش بسیار میشود، و فرشتگان در آن خانه حاضر میشوند، و شیاطین از آنجا دور میگردند، و آن خانه از برای اهل آسمان روشنی دهد، چنانکه ستارهای درخشان از برای اهل زمین روشنی میدهد. و خانهای که قرآن در آن خوانده نمیشود و ذکر خدا در آن نمیشود، برکتش کم میشود، و فرشتگان از آن دور میشوند، و شیاطین در آن حاضر میشوند.
و رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود که: آیا نمیخواهید شما را خبر دهم به بهترین اعمال شما که در درجات شما از همه آنها بلندکنندهتر، و در نزد پادشاه شما از همه آنها پاکتر، و از برای شما بهتر است از دینار و درهم، و بهتر است از برای شما از آنکه دشمنان خویش را ملاقات کنید و در جنگ به هم رسید، پس شما ایشان را بکشید و ایشان شما را بکشند؟ صحابه عرض کردند: بلی، میخواهم. فرمود: بسیار یاد کردن خدای- تعالی-».
بعد از آن حضرت صادق علیه السلام فرمود که: «مردی به خدمت پیغمبر صلی الله علیه و آله آمد و عرض کرد که: بهترین مردم مسجد کیست؟ فرمود: آنکه از همه ایشان بیشتر خدا را ذکر کند. و رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود که: هر که زبان ذاکری به او عطا شود، به حقیقت که خوبی دنیا و آخرت به او عطا شده». و در قول خدای- تعالی-: «وَ لا تَمْنُنْ تَسْتَکْثِرُ» «۲» که ترجمه ظاهر آن این است که: «منّت مگذار و عطا مده در حالتی که آن را بسیار شماری». فرمود که: «بسیار مشمار آنچه را که کردهای از برای خدا از خوبی». (۱). احزاب، ۴۱ و ۴۲.
(۲). مدثر، ۶.