کمره ای, اصول کافی ترجمه کمره ای جلد ۴, ۲۱
از امام صادق (ع) فرمود: چون خدا عز و جل خواست آدم را بیافریند، جبرئیل را در نخستین ساعت روز جمعه فرستاد و با دست راست خود مُشتی بر گرفت که از آسمان هفتم تا آسمان دنیا را فرا داشت و از هر آسمانی تربتی در کف خود برداشت و مُشتی دیگر بر گرفت که از هفتمین زمین بلند تا هفتمین زمین دورتر را در آن فرا گرفت و خدا عز و جل دستور داد تا مُشت نخست را با دست راستش نگهداشت و دیگر مُشت را با دست چپش و آنچه در مُشت داشت دو بار در شکافت و از آنچه از زمین بود در پاشید و از آنچه هم از آسمان بود در پاشید، پس بدان چه در دست راست داشت گفت: از تو است رسولان و پیغمبران و اوصیاء و صدیقان و مؤمنان و سعادتمندان و هر کس ارجمندش خواستم- و آنچه گفت برایشان چنانچه گفت بایست شد- و بدان چه در دست چپ داشت گفت: از تو است جبّاران و مشرکان و کافران و سرکشان و هر که خواری و بدبختی او را خواهم- و بر ایشان آنچه را گفت چنانچه گفت بایست شد- سپس هر دو سرشت در هم آمیختند و این است تفسیر قول خدا عز و جل (۹۵ سوره انعام): «به راستی خداوند شکافنده دانه و هسته است» دانه سرشت مؤمن است که خدا دوستی خود را در آن افکنده و هسته سرشت کافر است که از هر خیری به دورند و آن را «نوی» تعبیر کرده برای آنکه از هر خیری به دورند و از آن دوری جویند و خدا عز و جل فرموده: «بر آرد زنده را از مرده و بر آرد مرده را از زنده».
زنده مؤمنی است که سرشتش از سرشت کافری برآید، و مردهای که از زنده برآید همان کافری است که از سرشت مؤمن در آید، زنده مؤمن است و مرده کافر و این است تفسیر قول خدا عز و جل (۱۲۲ سوره انعام): «و آیا کسی که مرده است و او را زنده کردیم» (چون کسی است که در تاریکیها است) مرگش آمیزش سرشت او است با سرشت کافر، و زندهشدنش آنگاه است که خدای عز و جل به فرمان خود آنها را از هم جدا سازد، همچنین خدا عز و جل مؤمن را در هنگام زایش از آن تاریکی که در آن اندر است به روشنی بر آرد و کافر را از نوری که در آن اندر است به تاریکی بر آرد و این است تفسیر قول خدا عز و جل (۷۰ سوره یس):
«تا بیم دهد هر که زنده است و پا برجا شود فرمان حق بر کافران».
مصطفوی, اصول کافی ترجمه مصطفوی جلد ۳, ۵
امام صادق علیه السّلام فرمود: همانا خدای عز و جل چون خواست آدم علیه السّلام را بیافریند، در ساعت اول روز جمعه جبرئیل را فرستاد تا با دست راستش که از آسمان هفتم بآسمان دنیا میرسید مشت کرد، و از هر آسمان خاکی برداشت، و مشت دیگری از زمین هفتم بالا تا زمین هفتم دور برگرفت.
سپس خدای عز و جل کلمه خود (جبرئیل) را دستور داد تا مشت اول را بدست راست و مشت دوم را بدست چپ خود نگهداشت، سپس آن گل را بدو قسمت شکافت و آنچه از زمین بود، بنوعی درپاشید و آنچه را هم که از آسمانها بود بنوعی در پاشید. آنگاه خدای تعالی نسبت بآنچه در دست راستش بود فرمود:
رسولان و پیغمبران و اوصیاء و صدیقان و مؤمنان و سعادتمندان و هر که ارجمندیش را خواستم، از تو است.
پس آنچه در باره آنها فرمود، چنان که فرمود ثابت و لازم شد.
و نسبت بآنچه در دست چپش بود، فرمود: ستمگران و مشرکین و کفار و طغیانگران و هر که خواری و شقاوتش را خواستم از تو است، پس آنچه در باره آنها فرمود، چنان که فرمود. ثابت و لازم شد. سپس تمامت آن دو طینت بیکدیگر آمیخته شد. اینست آنچه خدای عز و جل فرماید: «همانا خدا شکافنده دانه و هسته است- ۹۵- سوره ۶-» مقصود از دانه طینت مؤمنین است که خدا محبت خود را بر آنها القا فرموده و مقصود از هسته طینت کافرانست که از هر خیری دور گشتند. و از این جهت هسته «نوی» نامیده شد، که از هر خیری برکنار گشت و دور شد «۱».
و نیز خدای عز و جل فرماید: «خدا زنده را از مرده بیرون آورد و بیرون آورنده مرده از زنده است. مقصود از زنده همان مؤمن است که طینت او از طینت کافر بیرون آید و مقصود از مردهای که از زنده بیرون شود، کافریست که از طینت مؤمن بیرون شود، پس زنده مؤمن است و مرده کافر.
اینست که خدای عز و جل فرماید: «آیا کسی که مرده است و سپس ما او را زنده کنیم- ۱۲۲- سوره ۶» پس مقصود از مردن مؤمن، آمیختگی طینت او با طینت کافر است و زندگی او زمانی است که خدای عز و جل بوسیله کلمه خود (جبرئیل) آنها را از یک دیگر جدا ساخت. خدای عز و جل این گونه مؤمن را
__________________________________________________
(۱) حب بمعنی دانه و نوی بمعنی هسته است، ولی از لحاظ اصل، ریشه لغت کلمه حب با محبت و کلمه نوی با «نأی» بمعنی دوری و برکناری سنخیت دارند و از یک ریشهاند.
در زمان ولادتش پس از آنکه در تاریکی بود، خارج میکند و بسوی نور میبرد و کافر را پس از آنکه در نور باشد خارج میکند و بسوی تاریکی میبرد، اینست معنی گفتار خدای عز و جل «تا آنکه را زنده است بیم دهد و گفتار (وعده و فرمان خدا) بر کافران ثابت گردد».
محمدعلی اردکانی, تحفة الأولیاء( ترجمه أصول کافی) - جلد ۳, ۱۳
علی بن محمد، از صالح بن ابیحماد، از حسین بن یزید، از حسن بن علی بن ابیحمزه، از ابراهیم، از امام جعفر صادق علیه السلام روایت کرده است که فرمود: «در هنگامی که خدای عز و جل خواست که آدم علیه السلام را بیافریند، در ساعت اول از روز جمعه، جبرئیل علیه السلام را فرستاد، و به دست راست خویش یک قبضه [یک کف دست] سرشتی را گرفت، و قبضه او از آسمان هفتم تا آسمان دنیا رسید، و از هر آسمانی خاکی را فراگرفت. و یک قبضه دیگر را از زمین هفتم که از همه طبقات بالاتر است گرفت، تا زمین هفتم که از همه دورتر است. بعد از آن، خدای عز و جل کلمه خود را امر فرمود، و قبضه اول را به دست راست خویش و قبضه دویّم را به دست چپ خویش نگاه داشت؛ پس آن سرشت را شکافت و دو حصّه نمود، و آنچه را که از زمین بود افشان نمود، افشاندنی سخت، و آنچه را که از آسمانها بود پراکنده فرمود، پراکنده کردنی به غایت. بعد از آن، به آنچه در درست راست او بود فرمود که: از تو رسولان و پیغمبران و اوصیای ایشان، و مردمان به غایت راستگویان و مؤمنان و نیکبختان، و هر که نوازش [و تکریم] او را میخواهم، آفریده میشود؛ پس واجب شد از برای ایشان، آنچه فرمود، چنانچه فرمود. و به آنچه در دست چپ او بود فرمود: از تو ستمکاران و مشرکان و کافران و از حد درگذرندگان، و هر که خواری و بیمقداری و بدبختی او را میخواهم، خلق میشود؛ پس واجب شد از برای ایشان، آنچه فرمود، چنانچه فرمود. بعد از آن، این هر دو سرشت را به هم آمیخت، و این است معنی قول خدای عز و جل: «إِنَّ اللَّهَ فالِقُ الْحَبِّ وَ النَّوی»؛ پس «حبّ»، سرشت مؤمن است که خدا محبت و دوستی خود را بر آن انداخت، و «نوی»، سرشت کافران است که از هر خوبی دور شدند. و جز این نیست که سرشت کافران «نوی» نامیده شده. از برای آنکه سرشت کافران از هر خیری «نأی» به هم رسانیده و از آن دور شده «۱»، و خدای عز و جل فرموده است: «یُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ وَ مُخْرِجُ الْمَیِّتِ مِنَ الْحَیِّ» «۲»؛ یعنی:
«بیرون میآورد زنده را از مرده، و بیرون میآورد مرده را از زنده». و حضرت فرمود:
«پس زنده، مؤمنی است که سرشتش از سرشت کافر بیرون میآید، و مردهای که از زنده بیرون میآید، کافری است که از سرشت مؤمن بیرون میآید؛ پس زنده، مؤمن است و مرده، کافر. و این است معنی قول خدای عز و جل: «أَ وَ مَنْ کانَ مَیْتاً فَأَحْیَیْناهُ» «۳»؛ پس مردنش، آمیزش سرشت او بود با سرشت کافر، و زندگیش در هنگامی بود که خدای عز و جل در میان این دو جدایی انداخت به سخن خویش. و همچنین خدای عز و جل مؤمن را در وقت زادن از تاریکی بیرون میبرد به سوی روشنی، و در آن داخل میگرداند، بعد از آنکه در تاریکی داخل بوده، و کافر را از روشنی بیرون میبرد به سوی تاریکی، و در آن داخل میگرداند، بعد از آنکه در روشنی داخل بوده و با آن همراهی نموده. و این است معنی قول خدای عز و جل: «لِیُنْذِرَ
__________________________________________________
(۱). و نأی- به فتح نون و سکون همزه بر وزن سعی- به معنی دور شدن است. و این تغییر بنابر ظاهر، ظاهراست، چنانچه در حبّ نیز چنین است؛ زیرا که حبّ- به فتح حاء و تشدید باء- که به معنی دانه است، با حبّ- به ضمّ حاء- که به معنی دوستی است، در صورت و ظاهر خط یکی هستند. و ترجمه ظاهر آیه این است: «به درستی که خدا شکافنده دانه است به گیاه، و استخوان خرما به درخت». (مترجم)
(۲). انعام، ۹۵.
(۳). انعام، ۱۲۲.
مَنْ کانَ حَیًّا وَ یَحِقَّ الْقَوْلُ عَلَی الْکافِرِینَ» «۱»». «۲» (۱). یس، ۷۰.
(۲). یعنی: «قرآن را از عالم بالا فرو فرستاد، تا بیم کند و بترساند هر کس را که زنده باشد؛ یعنی مؤمن باشد؛ زیرا که حیات ابدی به ایمان است، و کافر حکم مرده دارد؛ بلکه بدتر از آن است؛ زیرا که مرده اگر منتفع نمیشود، متضرر هم نمیشود، به خلاف کافر که بر دین خود نفع نمیگیرد و متضرر میشود، و تا واقع شود و ثابت گردد «این» گفتار که وجوبِ عذاب است بر کافران و ناگرویدگان که قبول آن نکنند. و ظاهر این است که استشهاد به آیه بر این مطلب بنابر ظاهر، ظاهر باشد؛ چه «لِیُنْذِرَ» با ذال «ثخّذ» و «لیندر» با دال «ابجد»، هر دو در کتابت به یک صورت میباشند، و «اندار»- به کسر همزه و سکون نون بر وزن «انذار»-، به معنی انداختن و کم کردن ظرف است که متاعی در آن باشد. (مترجم)