تفسیر نور (محسن قرائتی)
وَ اسْتَکْبَرَ هُوَ وَ جُنُودُهُ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ إِلَيْنا لا يُرْجَعُونَ «39»
او (فرعون) و سپاهيانش به ناحقّ در زمين تکبّر ورزيدند و پنداشتند که آنان به سوى ما بازگردانده نمى‌شوند.
جلد 7 - صفحه 58
استکبار و مستکبر
* در طول تاريخ، افراد مغرور و متکبّرى بوده‌اند که خودشان را محور و مرکز همه چيز مى‌پنداشتند. در اين سوره فرعون مى‌گويد: «ما عَلِمْتُ لَکُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرِي» من جز خودم براى شما معبودى سراغ ندارم و هنگامى که ساحران به موسى ايمان آوردند گفت: «آمَنْتُمْ بِهِ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَکُمْ» آيا بدون اجازه‌ى من به موسى ايمان آورده‌ايد.
فرعون توقّع دارد که هيچ کس بدون اجازه‌ى او، هيچ عقيده‌اى نداشته باشد. امروز نيز فرعون‌ها، ابرقدرت‌هايى هستند که مى‌خواهند خود را محور فرهنگ، سياست، اقتصاد و صاحب اختيار جهان بدانند.
* مستکبران گاهى براى قدرت‌نمايى، فرد يا گروه يا کشورى را نابود مى‌کنند يا مورد لطف قرار مى‌دهند. نظير نمرود که به حضرت ابراهيم گفت: «أَنَا أُحْيِي وَ أُمِيتُ» «1» حيات و مرگ اين مردم به دست من است، هر که را بخواهم مى‌کشم و هر که را بخواهم از زندان آزاد مى‌کنم.
* مستکبران، گاهى زرق و برق و جلوه‌هاى مادّى را به رخ مردم مى‌کشند، همان‌گونه که فرعون مى‌گفت: «أَ لَيْسَ لِي مُلْکُ مِصْرَ وَ هذِهِ الْأَنْهارُ تَجْرِي مِنْ تَحْتِي» «2» آيا حکومت مصر از آنِ من نيست؟ آيا نمى‌بينيد که اين نهرها از زير کاخ من جارى است؟
* مستکبران، گاهى با ارعاب، مردم را به تسليم وادار مى‌کنند. فرعون به ساحرانى که به موسى ايمان آوردند گفت: «لَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ مِنْ خِلافٍ» «3»* من دست و پاى شما را بر خلاف يکديگر قطع مى‌کنم.
* مستکبران، گاهى با مانور وخودنمايى، مردم ساده‌لوح را فريفته‌ى خود مى‌کنند. قارون به‌گونه‌اى در کوچه وبازار راه مى‌رفت که مردم دنياپرست، آه از دل کشيده و مى‌گفتند: اى کاش براى ما نيز آنچه براى قارون است وجود داشت. «4»
* مستکبران، گاهى با تطميع مى‌خواهند مغزها و فکرها را بخرند. چنانکه فرعون به ساحران گفت: اگر آبروى موسى را بريزيد، من به شما پاداش بزرگى مى‌دهم وشما را از مقرّبان
«1». بقره، 258.
«2». زخرف، 51.
«3». اعراف، 124.
«4». قصص، 79.
جلد 7 - صفحه 59
دربارم قرار مى‌دهم. «1»
* مستکبران، گاهى با سفرهاى خود دل‌ها را متزلزل مى‌کنند. قرآن مى‌فرمايد: گردش کفّار در شهرها تورا مغرور نکند. «2»
* مستکبران گاهى با تحقير ديگران جنگ روانى به راه مى‌اندازند و به طرفداران انبيا نسبت‌هاى ناروا مى‌دهند و آنان را اراذل و اوباش مى‌خوانند. «3»
* مستکبران، گاهى با ايجاد ساختمان‌هاى بلند و رفيع، دلربايى مى‌کنند. فرعون به وزيرش هامان گفت: برجى براى من بساز تا از آن بالا روم و خداى موسى را ببينم! «4»
واقعاً قرآن چقدر زنده است که خلق و خوى و رفتار و کردار زشت مستکبران را به گونه‌اى ترسيم کرده که با زمان ما نيز قابل تطبيق است.