تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ اقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَ أَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَيْثُ أَخْرَجُوکُمْ وَ الْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ وَ لا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ حَتَّى يُقاتِلُوکُمْ فِيهِ فَإِنْ قاتَلُوکُمْ فَاقْتُلُوهُمْ کَذلِکَ جَزاءُ الْکافِرِينَ (191)
وَ اقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ: و بکشيد مقاتلان خود را هر جا يابيد ايشان را در حلّ و حرم. وَ أَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَيْثُ أَخْرَجُوکُمْ: و بيرون کنيد ايشان را از آنجا که بيرون کردند شما را، يعنى مکه. و حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم اجراى اين حکم فرمود در روز فتح مکه به کسى که اسلام
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 349
نياورد. وَ الْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ: و فتنه که عبارت است از مشرک شدن آنان و منع آنها شما را از حرم، سخت‌تر است برايشان از کشتن شما ايشان را در حرم. يا محنتى که به آن امتحان شوند مانند اخراج از وطن، سخت‌تر است از قتل به جهت دوام محنت و تألم نفس به آن.
تنبيه: اصل فتنه در کلام عرب عبارت است از ابتلاء، و شامل است تمام فتنه‌هاى دنيائى از قبيل ايجاد فساد و آشوب و هر چه باعث سلب آسايش عمومى گردد، و همچنين فتنه دينى که عبارت است از گمراه کردن مؤمنين و بازداشتن از دين اسلام که در عالم معنى ضررش به درجات از کشتن بالاتر است؛ زيرا قتل موجب سلب حيات دنيائى و بدنى باشد، لکن گمراهى از حق، سلب حيات دينى و آخرتى خواهد بود؛ لذا آيه شريفه اشاره فرمايد که فتنه سخت‌تر و دشوارتر است از قتل.
وَ لا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ: و مقاتله مکنيد با آنان نزديک مسجد الحرام. مراد همه حرم است، حَتَّى يُقاتِلُوکُمْ فِيهِ: تا آنکه مقاتله کنند با شما در حرم و هتک حرم نمايند، فَإِنْ قاتَلُوکُمْ فَاقْتُلُوهُمْ: پس اگر آنها ابتداى قتال کنند با شما، پس مقاتله کنيد ايشان را و باک مداريد از آنکه ايشان کافر شدند به خداى تعالى.
از ائمه هدى عليهم السلام مروى است که آيه وَ قاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ناسخ آيه کُفُّوا أَيْدِيَکُمْ، و اين آيه ناسخ آيه وَ لا تُطِعِ الْکافِرِينَ ... وَ دَعْ أَذاهُمْ مى‌باشد؛ و در آيه شريفه دليل است بر وجوب اخراج کفار از زمين مکه و حديث نيز بر اين قسم وارد شده که فرمود: نبايد جمع شود در جزيرة العرب دو دين: حق و باطل. کَذلِکَ جَزاءُ الْکافِرِينَ.