تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ ادْخُلِي جَنَّتِي (30)
وَ ادْخُلِي جَنَّتِي: و داخل شو در بهشت من با ايشان يا با زمره و گروه متقربان و شايستگان.
تنبيه- به طور اجمال نفس انسانى جوهرى است از عالم ملکوت که به حکمت بالغه، خداى تعالى او را متعلّق به بدن براى رسيدن به کمالات معنوى و ترقيات روحانى [کرده است] و اين نفس به اعتبار طوارى حالات درجاتى دارد:
1- به اعتبار آنکه ذاتا مايل به شهوات و راغب به صفات شيطانى است، «امّاره» نامند.
2- به اعتبار آنکه اصلش از عالم ملکوت است، بسا شود بعد از تمايل به شهوات خود را ملامت و سرزنش نمايد، آنرا، «لوّامه»، نامند.
جلد 14 - صفحه 208
3- به اعتبار آنکه مايل شود به ربط عالم معنوى و عازم شود به سير در آن، لکن مقتضيات طبعى او را به تأخير اندازد، آن را «مسوّمه» نامند.
4- به اعتبار آنکه به تربيت مربّى شريعت، يعنى دستور وجود مقدس محمدى صلّى اللّه عليه و آله و سلّم در مرحله صفاى نفس برآيد، آرام يافته به ذکر الهى و فارغ از غير سبحانى، شاکر در نعم و صابر در محن، چنان ايقان نموده که ابدا خلجان شک و ريب در قلب او وارد نگردد و مقام اطمينان را دارا شود، آن را نفس «مطمئنّه» نامند. اين مقام و رتبه است که صاحبش مصداق کريمه «يا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ» و به مزاياى مکرمت فايز گردد.
تتمّه- نزد بعضى نزول آيه در باره حمزة بن عبد المطلب بود، وقتى در احد شهيد گرديد. نزد بعضى در باره حبيب بن عدى نزول يافته، وقتى که اهل مکّه او را به دار کشيدند، روى او را به مدينه گردانيدند، گفت: «اللّهمّ ان کان لى عندک خير فحوّل وجهى نحو قبلتک»: بار خدايا اگر مرا نزد تو منزلتى هست، روى مرا به قبله نما. حق تعالى او را به قبله گردانيد و هيچ کس قدرت نداشت که روى او را از آن بگرداند و به طرف ديگر کند. «1» خاتمه- گرچه نزول آيه در باره حبيب يا حمزه نازل شده باشد لکن حکمش عام است کسانى را که صاحب نفس مطمئنّه باشند که مقام منيع جلالت را دارا شوند و در آخر بدين خطاب مشرّف شوند.
فى الکافى- عن الصّادق عليه السّلام سئل: هل يکره المؤمن على قبض روحه؟ قال: لا و اللّه انّه اذا اتاه ملک الموت ليقبض روحه جزع عند ذلک، فيقول له ملک الموت: لا تجزع فو الّذي بعث محمّدا لأنا أبرّ بک و اشفق عليک من والد رحيم لو حضرک، افتح عينيک فانظر، و يمثّل له رسول اللّه
«1» تفسير ابو الفتوح (چ اسلاميه) ج 12 ص 88.
جلد 14 - صفحه 209
و امير المؤمنين و فاطمة و الحسن و الحسين و الائمّة من ذرّيّتهم، فيقال: هذا رسول اللّه و امير المؤمنين و فاطمة و الحسن و الحسين و الائمّة هذا رفقاؤک، فيفتح عينيه فينظر فينادى روحه مناد من قبل ربّ العزّة فيقول: يا أيّتها النّفس المطمئنّة الى محمّد و اهل بيته ارجعى الى ربّک راضية بالولاية مرضيّة بالثّواب ادخلى فى عبادى يعنى محمّدا و اهل بيته، و ادخلى جنّتى.
در کتاب کافى- از حضرت صادق عليه السّلام سؤال شد: آيا کراهت دارد مؤمن بر قبض روحش؟ فرمود: نه بخدا قسم، به درستى که وقتى بيايد ملک الموت براى قبض روح او، جزع نمايد. پس ملک الموت گويد: جزع منما، قسم به آنکه مبعوث ساخت حضرت محمد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم را هر آينه من نيکوتر و مهربان‌تر از پدر رحيم هستم، اگر حاضر باشند. باز کن چشم خود را و نگاه کن، و ممثّل شوند براى او رسول خدا و امير المؤمنين و فاطمه و حسن و حسين و ائمه عليهم السّلام. پس مى‌گويد: اين رسول خدا، و امير المؤمنين و فاطمه و حسن و حسين و ائمه عليهم السّلام اين رفقاى تو. باز کند چشم خود را و نگاه کند. منادى روح او را ندا کند از جانب رب العزه.
گويد: اى صاحب نفس مطمئنّه به محمد و اهل بيت او! بر گرد به قرب پروردگار خود، در حالى که خشنود شده به ولايت، مرضيّه به ثواب، داخل شو در بندگان من- يعنى حضرت محمد و اهل بيت او عليهم السّلام- و داخل شود در بهشت من. «1»
«1» بحار الانوار ج 6 ص 196 روايت 49 بنقل از کافى (با اندکى اختلاف) و نيز شبيه به اين مضمون در ج 24 ص 94 روايت 7 بنقل از شيخ صدوق.
##########تفسير اثنا عشرى، ج14، ص:210
جلد 14 - صفحه 211
سوره نودم « (البلد)»
سورة البلد- اين سوره مبارکه در مکّه معظّمه نازل شده.
عدد آيات- بيست آيه به اجماع.
عدد کلمات- هشتاد و دو.
عدد حروف- سيصد و سى و هفت.
ثواب تلاوت- ثواب الاعمال- ابن بابويه (رحمه اللّه) عن الصادق عليه السّلام: من کان قرائته فى فريضة «لا أُقْسِمُ بِهذَا الْبَلَدِ» کان فى الدّنيا معروفا انّه من الصّالحين و کان فى الاخرة معروفا انّ له من اللّه مکانا و کان يوم القيمة من رفقاء النّبيّين و الشّهدا و الصّالحين. از حضرت صادق عليه السّلام مروى است هر که باشد قرائت او در نماز واجب «لا أُقْسِمُ بِهذَا الْبَلَدِ» باشد در دنيا معروف به اينکه از شايستگان است و در آخرت معروف باشد که براى او نزد خدا منزلت و مکانى است و باشد روز قيامت از رفقاى پيغمبران و صلحا و شهدا. «1» (به شرط ثبات ايمان و تقوا و عمل).
چون خاتمه سورة الفجر به ذکر نفس مطمئنّه نمود، در اين سوره تبيين وجه اطمينان فرمايد که نظر است در طريق معرفت. موکّد نمود به قسم:
«1» ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، چ حيدرى 1391 هج- ص 151، با اندکى اختلاف.
جلد 14 - صفحه 212
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ