1- ايمان، بستر ومقدّمه عمل به احکام، وخطاب؛ «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا» تشويقى براى عمل به احکام است.
2- مدّت بدهکارى، بايد روشن باشد. «إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى»
3- براى حفظ اعتماد و خوش‌بينى به همديگر و آرامش روحى طرفين و جلوگيرى از فراموشى، انکار و سوءظنّ، بايد بدهى‌ها نوشته شود. «فَاکْتُبُوهُ»
4- براى اطمينان و حفظ قرارداد از دخل وتصرّف احتمالى طرفين، سند بايد با حضور طرفين وتوسط شخص سوّمى نوشته شود. «وَ لْيَکْتُبْ بَيْنَکُمْ کاتِبٌ»
5- نويسنده‌ى قرار داد، حقّ را در نظر گرفته و عين واقع را بنويسد. «بِالْعَدْلِ» شرط گزينش نويسنده‌ى اسناد، داشتن عدالت در قلم است.
6- به شکرانه سواد و علمى که خداوند به ما داده است، کارگشايى کنيم. «وَ لا يَأْبَ کاتِبٌ أَنْ يَکْتُبَ کَما عَلَّمَهُ اللَّهُ»
7- اهل هر فن وحرفه‌اى مسئوليّت ويژه دارد، کسى که قلم دارد بايد براى مردم بنويسد. «وَ لا يَأْبَ کاتِبٌ أَنْ يَکْتُبَ»
جلد 1 - صفحه 450
8- بايد بدهکار که حقّ بر ذمّه اوست، متن قرار داد را بگويد و کاتب بنويسد، نه آنچه را بستانکار ادعا نمايد. «وَ لْيُمْلِلِ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ»
9- اقرار انسان عليه خودش، قابل قبول است. «وَ لْيُمْلِلِ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ»
10- بدهکار، هنگام املاى قرارداد بايد خدا را در نظر بگيرد و چيزى را فروگذار نکند و تمام خصوصيّات بدهى را بگويد. «وَ لْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ»
11- تدوين قانون بايد به گونه‌اى باشد که حقّ ناتوان ضايع نشود. اگر بدهکار، سفيه يا ضعيف و ناتوان و يا گنگ و لال بود، سرپرست و ولىّ او متن قرارداد را بگويد و کاتب بنويسد. «فَإِنْ کانَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ سَفِيهاً أَوْ ضَعِيفاً ... فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ»
12- سفيهان وناتوانان در مناسبات اجتماعى، نيازمند ولىّ هستند. «فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ»
13- توجّه به حقوق طبقه محروم و اقشار ضعيف، از سوى مسئولان وسرپرستان لازم است. «فَلْيُمْلِلْ» صيغه امر نشانه لزوم اين کار است.
14- مردان، در گواه شدن وگواهى دادن بر زنان مقدّم مى‌باشند. «شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجالِکُمْ»
15- گواهان بايد عادل ومورد اطمينان و رضايت طرفين باشند. «مِمَّنْ تَرْضَوْنَ»
16- هر کدام از مردها به تنهايى مى‌توانند شاهد باشند، ولى اگر شاهد يک مرد و دو زن بود، آن دو زن به اتفاق هم اداى شهادت کنند. تا اگر يکى لغزش يا اشتباه کرد، نفر دوّم يادآورى کند. «فَتُذَکِّرَ إِحْداهُمَا»
دو زن به جاى يک مرد در گواهى، يا به خاطر روحيّه‌ى ظريف و عاطفى آنهاست و يا به جهت آن است که معمولًا زنان در مسائل بازار و اقتصاد حضور فعّال ندارندو آشنايى آنها با نحوه‌ى معاملات کمتر است.
17- اگر براى شاهد گرفتن از شما دعوت کردند، خوددارى نکنيد، گرچه گواه شدن بدون دعوت واجب نيست. «وَ لا يَأْبَ الشُّهَداءُ إِذا ما دُعُوا»
18- مبلغ قرارداد مهم نيست، حفظ اطمينان و حقّ‌الناس مهم است. «وَ لا تَسْئَمُوا أَنْ تَکْتُبُوهُ صَغِيراً أَوْ کَبِيراً»
جلد 1 - صفحه 451
19- ثبتِ سند به صورت دقيق و عادلانه سه فايده دارد:
الف: ضامن اجراى عدالت است. «أَقْسَطُ»
ب: موجب جرأت گواهان بر شهادت دادن است. «أَقْوَمُ»
ج: مانع ايجاد بدبينى در جامعه است. «أَدْنى أَلَّا تَرْتابُوا»
20- اگر فايده واسرار احکام براى مردم گفته شود، پذيرفتن آن آسان مى‌شود.
«ذلِکُمْ أَقْسَطُ ...»
21- معطل شدن امروز براى نوشتن قرارداد، بهتر از فتنه و اختلاف فرداست.
«أَدْنى أَلَّا تَرْتابُوا»
22- در معاملات نقدى، لزومى به نوشتن نيست. «إِلَّا أَنْ تَکُونَ تِجارَةً حاضِرَةً»
23- در معاملات نقدى، اگرچه نوشتن لازم نيست، ولى شاهد بگيريد. «فَلَيْسَ عَلَيْکُمْ جُناحٌ أَلَّا تَکْتُبُوها وَ أَشْهِدُوا إِذا تَبايَعْتُمْ»
24- کاتب و شاهد در امان هستند و نبايد به خاطر حقّ نوشتن و حقّ گفتن مورد آزار و اذيّت يکى از طرفين قرار گيرند. «لا يُضَارَّ کاتِبٌ وَ لا شَهِيدٌ»
25- اگر اداى شهادت و يا نوشتن قرارداد، نيازمند زمان يا تحمّل زحمتى بود، بايد شاهد و کاتب به نحوى تأمين مالى شوند وگرنه هر دو ضرر خواهند کرد.
«وَ لا يُضَارَّ کاتِبٌ وَ لا شَهِيدٌ»
26- کاتب وشاهد حقّ ندارند سند را به گونه‌اى تنظيم کنند که به يکى از طرفين ضررى وارد شود. «لا يُضَارَّ کاتِبٌ وَ لا شَهِيدٌ»
27- هرگونه خدشه در سند، از هرکس که باشد، فسق و گناه است. «فَإِنَّهُ فُسُوقٌ»
28- کاتب و شاهد، مرزبان حقوق مردم هستند و شکستن مرزها همان خروج از مرز وفسق است. «فَإِنَّهُ فُسُوقٌ»
29- قلب پاک و با تقوا، همچون آينه علوم و حقايق را مى‌گيرد. «وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ يُعَلِّمُکُمُ اللَّهُ»
30- خداوند تمام نيازهاى مادّى و معنوى شما را مى‌داند و بر اساس آن، احکام و
جلد 1 - صفحه 452
قوانين را براى شما بيان مى‌کند. قانون گذار بايد آگاهى عميق و گسترده داشته باشد. «وَ اللَّهُ بِکُلِّ شَيْ‌ءٍ عَلِيمٌ»