تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
فِي عَمَدٍ مُمَدَّدَةٍ «9»
فِي عَمَدٍ مُمَدَّدَةٍ: در ستون‌هاى کشيده شده يعنى همچنان که ستون‌ها را بر درها کشند و آنها را به آن ستون‌ها محکم مى‌گردانند، همچنين آتش را بر کفار فرو بندند و آن را بر ايشان مضبوط و مستحکم گردانند. اين تأکيد نااميدى ايشان است از بيرون آمدن.
نزد بعضى معنى آنکه درهاى آتشين را بر کفار فرو بندند و آن را به ميخ‌هاى آهنين آتشين مسدود و محکم سازند تا غم و حرارتش به ايشان راجع شود و هيچ روح و راحتى بر ايشان داخل نشود.
از ابن عباس نقل شده عمد، غل‌هاى آتشين است که ايشان به آن معذب باشند «1». نزد بعضى معنى آنکه آتش را بر کافران فرو بندند، در حالتى که بسته و بند کرده، در ستون‌هاى آتش کشيده که مانند چوب‌هاى سوراخ‌دار باشند که
«1». مجمع البيان (چ 1403) ج 5 ص 538.
جلد 14 - صفحه 344
پاهاى محبوسان را در آن دارند «اللهم اجرنا من النار يا مجير».
عياشى- از حضرت باقر عليه السّلام روايت نموده که آن حضرت فرمود کافران و مشرکان در جهنم زبان باز کرده، گناه‌کاران مؤمنين را سرزنش کنند که توحيد شما به شما فايده نرسانيد و عذاب را از شما دفع ننمود و ما و شما مساوى شديم، حق تعالى اين سرزنش را براى آنها نپسندد و ملائکه را فرمايد شفاعت کنند. ملائکه عده‌اى را شفاعت کنند بر وفق مشيت الهى، بعد انبياء را فرمايد شفاعت عصاة خود کنند. بعد مؤمنان را فرمايد شفاعت اهل ايمان کنند.
ايشان بر وفق مشيت سبحانى شفاعت کنند. بعد فرمايد: «انا ارحم الرّاحمين اخرجوا برحمتى». برحمت واسعه الهى از جهنم بيرون آيند. بعد حضرت فرمود پس ستون‌هاى آتش بکشند بر درهاى آتشين و بر کنار فرو بندند و به خدا قسم همه در آن جاويد و مخلد بمانند و هرگز از آن خلاصى نيابند «1».
(حديث شريف اميدوارى بزرگى است، لکن مغرور نبايد شد).
«1» مجمع البيان (چ 1403) ج 5 ص 538.
جلد 14 - صفحه 345
سوره يکصد و پنجم « (الفيل)»
سورة الفيل- اين سوره مبارکه مکى است.
عدد آيات- پنج.
عدد کلمات- بيست و سه.
عدد حروف- نود و هفت.
ثواب تلاوت- ابن بابويه (رحمه اللّه) از حضرت صادق عليه السّلام، من قرء فى فرائضه الم تر کيف فعل ربّک شهد له يوم القيمة کلّ سهل و جبل و مدر بانّه کان من المصلّين و ينادى له يوم القيمة مناد: صدقتم على عبدى، قبلت شهادتکم له و عليه. ادخلوه الجنّة و لا تحاسبوه فانّه ممّن احبّه اللّه و احبّ عمله. هر که قرائت کند «سوره ا لم تر کيف فعل ربک» در نماز واجب، شهادت دهد براى او روز قيامت هر زمين هموار و کوهى و کلوخى به اينکه از نماز گزاران است و ندا کند روز قيامت منادى، راست گفتيد بر بنده من. قبول کردم شهادت شما را براى او، داخل کنيد او را به بهشت و محاسبه نکنيد او را، به درستى که او از کسانى است که دوست مى‌دارد خدا او را و دوست مى‌دارد عمل او را «1».
«1». ثواب الاعمال، چ حيدرى 1391- ص 154- روايت اوّل.
جلد 14 - صفحه 346
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ شأن نزول- به احاديث صحيحه و اجماع امت ثابت شده واقعه ابرهه. به طور اختصار آنکه: ابرهه از جانب نجاشى پادشاه حبشه بود. چون در موسم حج ديد مردمان از اطراف متوجه مکه معظمه شدند، واقعه را پرسيد. گفتند مقصد آنان زيارت خانه کعبه است. عرق نخوتش به حرکت آمد. در مقابل خانه کعبه در صنعاء کنيسه بساخت از رخام ملون، در و ديوار آن را بجواهر و زر مرصع [کرد] و قليس نام نهاد و همه طوايف و قبايل را در ولايت يمن به طواف آن تکليف نمود و به نجاشى نوشت: من به نام تو کنيسه ساخته‌ام و مردم آن را طواف کنند. اميد است مردم از کعبه منصرف شوند و بدينجا آيند. نجاشى او را تعظيم بسيار کرد.
مدتى بر آمد. يکى از بنى کنانه خدمت آن را مى‌نمود. شبى آن را ملوث به نجاست نموده، فرار کرد و طباع مردم از آن متنفر شد. ابرهه غضبناک شده، لشکر جمع [کرد و] با فيلان قوى و مهيب به قصد تخريب کعبه متوجه مکه شد. بنا بقولى نجاشى او را تحريک نمود. خلاصه با هزار فيل حرکت [کرد] و فيل محمود که از عظمت مانند کوه بود، با خود آورد. پيش از ورود لشکرى را به مکه فرستاد، آنجا را غارت کنند. جميع مال حوالى حرم را جمع و از جمله چهار صد شتر عبد المطلب را بگرفت. شخصى نزد او فرستاد که من آمده‌ام خانه کعبه را خراب کنم. اگر مانع شوى، با تو قتال کنم و الّا با تو کارى ندارم. عبد المطلب جواب داد که کار به پيغام گزارى درست نيايد. من بيايم و جواب دهم. چون شنيدند آمدن او را، به ابرهه گفتند اين سيّد قريش و در همه عرب مثل او نيست.
خيلى بايد احترام او را منظور دارى و رضاى او را طالب و امر او را بشنوى.
عبد المطلب نيکو وجه و نيکو قد و فصيح و شوکت تمام و هيبت و جلالت نور محمدى صلّى اللّه عليه و آله و سلّم از ناصيه او هويدا بود. وارد شد و ابرهه [او را] بر تخت خود بنشانيد و خود به دو زانو نشست. مترجم را طلبيد و گفت از او بپرس به چه کار آمده‌اى. عبد المطلب فرمود ملازمان ملک چهار صد شتر برده‌اند. بفرما تا آنها را باز دهند. ابرهه مترجم را گفت اين سخن از اين مرد عجيب است و
جلد 14 - صفحه 347
خلاف آنچه مردمان ستايش او مى‌کردند به کمال عقل و فضل و دانش و جلالت و وقع او در نظر من ساقط شد، زيرا با لشکر عظيم من آمده‌ام خانه را خراب کنم که دين ايشان است. او از شترانش سخن گويد. مترجم آن را به عبد المطلب گفت. حضرت فرمود «انا رب الابل و للبيت رب ان شاء يحفظه و يمنعه» يعنى من صاحب شترم و خانه صاحب دارد اگر خواهد نگاه دارد آن را و منع کند او را مرا باو کارى نيست. ابرهه از اين کلام ترسان و هراسان شد امر کرد شتران را به او رد کردند. عبد المطلب شتران را به و هى فرستاد. [آنگاه] با جمعى از قبايل عرب نزد ابرهه رفتند. گفتند: ثلثى از مال حجاز و تهامه به تو مى‌دهيم، ترک کنى. قبول نکرد، گفت تا کعبه را خراب نکنم و خاک او را بر پشت شتران و پيلان به شهر خود نبرم، دست برندارم. عبد المطلب بازگشت و به قريش فرمود به شعاب کوه‌ها رويد تا مضرتى به شما نرسد. اشعريان و خثعميان بسيار خائف [شدند] و احساس عذاب کردند. لذا نيزه‌ها و شمشيرهاى خود را شکستند و با خدا عهد کردند که لشکر ابرهه را يارى نکنند. چون صبح شد، ابرهه روى به کعبه نهاد با فيلان جنگى. نفيل سيد خثعم بيامد و سر در گوش فيل محمود که با عظمت و شوکت پيشرو فيلان بود- که اگر او ايستادى، آنها ايستادى و اگر برفتى، آنها هم حرکت نمودى- با او گفت اى محمود دانى اينجا چه جائى است؟ اين حرم خدا و خانه او زنهار که گرد او نگردى که به هلاکت ابدى گرفتار شوى. اين بگفت از ميان ايشان بگريخت پس فيلبان هر چه مطرقه بر محمود زد، يک قدم پيش نرفت و فيلان ديگر بر جاى خود ماندند.
وقت طلوع آفتاب بود که حق تعالى از جانب دريا مرغانى فرستاد به شکل خطاف، با هر يکى سه سنگ بود يکى در منقار و دو در چنگال. هر سنگى کوچک‌تر از نخود و بزرگ‌تر از عدس. بالاى سر هر نفرى، مرغى. هر کدام که سنگ بر سرش زدى، از مقعدش بيرون و هلاک شدى. اگر بر استخوان آمدى، خرد گشتى و اگر بر زره آمدى، سوراخ نمودى و هر کدام فرار مى‌کردند، مرغان از پى آنها مى‌رفتند و سنگ را مى‌انداختند. خلاصه تمام هلاک شدند. ديگران سالم ماندند و ابرهه را علتى پيدا شد. از تمام انگشتان دست و پاى او خون و
جلد 14 - صفحه 348
چرک روان شد چون به صنعا رسيد، سينه و شکمش ورم کرده، بترکيد و به جهنم پيوست. «1» حق تعالى حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم را از واقعه اخبار فرمايد: