تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
النَّارِ ذاتِ الْوَقُودِ «5»
النَّارِ ذاتِ الْوَقُودِ: اصحاب آتشى که صاحب هر چيز بود که به آن افروخته مى‌شد. اين وصف آتش است به عظم و کثرت آنچه لهيب به آن مرتفع مى‌شد از هيزم و ابدان مؤمنان، چه هيچ آتشى خالى از وقود نيست، يعنى
«1» مجمع البيان (چ 1403 هج)، ج 5، ص 466.
جلد 14 - صفحه 131
گيرانه.
واقعه اصحاب اخدود- در منهج- از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده: جماعتى مشرک بودند از اصحاب ذو نواس يمنى، و در زمان او ساحرى بود کاهن و شعبده باز که مدار ملک و سلطنت او بودى. چون به سن شيوخيّت رسيد و به مرض مبتلا شد، به ملک گفت من پير شدم و ضعف کلى به قواى من راه يافته، همان به کسى را از اصيل و عاقل تيز فهم به من سپارى تا آنچه دانسته‌ام به او بياموزم تا بعد از من امور ملک منتظم به او شود. ملک را پسنديده آمد و پسرى که به اين اوصاف داشت به او سپرد و آن ساحر به اهتمام به تعليم او پرداخت و در رهگذر او صومعه راهبى بود. روزى آن پسر را به خاطر رسيد که به صومعه راهب [رود] و او را بيند. پسر وارد دير و از اعمال و احوال او متعجب شد. طريق رهبانيت را پسنديده، خداپرست شد. و هر روز به ملاقات راهب آمدى. چون طول مى‌کشيد و دير نزد ساحر مى‌رفت، او را مى‌رنجانيد که چرا دير آمدى و به خانه که مى‌رفت اهل خانه او را مى‌زدند و مى‌رنجانيدند خلاصه به ملازمت راهب، مردى مستجاب الدعوه شد. قضا را روزى از نزد راهب بيرون آمده، اژدهائى به سر راه، ممرّ مردم را بسته و متحيّر بودند چون جوان رسيد، گفت حقيقت راهب و ساحر را حالا معلوم کنم و سنگى برداشت و گفت (اللّهمّ ان کان الرّاهب احبّ اليک من السّاحر فاقتلها) بار خدايا اگر راهب در نزد تو دوست‌تر از ساحر است، پس بکش آنرا. سنگ را انداخت بر سر آن مار آمده او را کشت. به روايتى به اسم اعظم جميع آلام و اسقام را شفا مى‌داد. خبر مشهور شد. راهب چون مطلع شد، جوان را گفت تو به بلائى مبتلا شوى، بايد صبر کنى و امر مرا پنهان دارى. حاجب ملک نابينا شد. پيش جوان آمد و استشفا نمود. جوان گفت: من شفا ندهم خدا شفا دهد. جوان کلمه شهادت تلقين او نمود. دعا کرد، چشم او بينا شد. ذو نواس از روى تعجّب گفت: چشم تو چگونه روشن شد؟ گفت خدا مرا صحّت بخشيد. ملک گفت:
مرا مى‌گوئى؟ گفت: نه. گفت: خدائى غير از من باشد؟ گفت: بلى، اللّه لا اله الّا هو ربّى و ربّک و ربّ کلّ شي‌ء. ملک به حيله گفت: از که اين را ياد گرفتى؟ بگو
جلد 14 - صفحه 132
تا من از او ياد گيرم. حاجب از شعفى که در اسلام شاه داشت، جوان را معرفى نمود. شاه او را طلبيد و گفت: شنيدم اکمه و ابرص را شفا دهى. گفت:
خدا شفا دهد، گفت به غير از من خداى ديگر هست؟ گفت نعم، ربى و ربک اللّه. پس او را در شکنجه کشيد و پيوسته او را عذاب نمود تا بر احوال راهب اطلاع يافت. راهب را حاضر و گفت: از دين خود برگرد و مرا پرستش کن! قبول ننمود، او را پاره پاره ساخت. و هر چه جهد کرد، جوان برنگشت. حکم کرد تا او را به دريا غرق کنند، او را در کشتى نهادند چون به ميان دريا رسيدند، خواستند او را به دريا اندازند. گفت: «اکفنيهم بما شئت». فى الحال کشتى منقلب آنها غرق [شدند] و او به سلامت ماند. خبر به شاه رسيد، گروهى را فرستاد تا او را از کوه بياندازند. باز پناه به خدا برد، کوه به لرزه آمد، هلاک شدند. به آتش او را انداختند، سالم ماند. به دار آويختند، تير باران نمودند، سالم ماند.
جوان گفت: اى ملک ايمان آور به آن خدائى که اين همه آثار قدرت او را مشاهده نمودى. گفت: نمى‌خواهم مگر قتل تو را. جوان گفت: مردمان را جمع و تيرى به من رها کن و بگو «بسم اللّه رب الغلام». چون تير به غلام وارد و جوان شهيد شد، يک مرتبه تمام جمعيت ايمان آوردند و گفتند «آمنا برب الغلام» ملک در غضب شد. حفيره‌ها امر کرد پر از آتش نمودند، خود با اعوانش کنار آن حفره‌ها نشستند. هر که را ايمان به خدا آورده بود به آن حفيره‌ها مى‌انداختند.
زنى مؤمنه با کودک سه ماهه بر لب خندق آوردند. مادر به سبب محبّت کودک ابا داشت. طفل به سخن آمد. گفت: مادر صبر کن، تو بر حقى. مادر خود را در آتش انداخت. حق تعالى بادى فرستاد، به زير آن حفره‌ها در آمد، آتش‌ها را از اخدود بيرون آورده، پراکنده کرد و يک شعله در پادشاه و تختش و باقى در ميان لشکريان او و همه را سوزانيد «1».
«1» منهج الصادقين، (چ سوم اسلاميه)، ج 10 ص 200 تا 202.
جلد 14 - صفحه 133