اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ ما صاحِبُکُم بِمَجنُون‌ٍ «22»
و نيست صاحب شما ديوانه، مراد از صاحبکم وجود مقدس پيغمبر است که عقل کل و کل عقل است ليس بمجنون. که يکي از نسبتهايي که مشرکين و کفار بانبياء ميدادند نسبت جنون بود با شرک و الهه آنها و عقيده آنها مخالف بودند و دعوت بتوحيد و رسالت انبياء و اعمال صالحه ميکردند و نهي از هوي پرستي و فساد و ارتکاب ملاهي و معاصي و تعدّي و ساير محرمات ميکردند، و کتاب آنها را مفتريات، و معجزات آنها را سحر و فرمايشات آنها را کذب، و آنها را ساحر و جادوگر ميگفتند لذا نسبت جنون بآنها ميدادند.
و جنون چند قسم است: جنون اطباقي که اصلا قوت عاقله ندارد که درک حسن و قبح را نميکند، و جنون ادواري که آفت و مرضي عارض ميشود که پرده روي عقل کشيده ميشود و قوه عاقله ضعف پيدا ميکند يا قواي ديگر بر قوه عقل مسلط ميشوند مثل قوه غضبيه يا شهويه يا وهميه يا شرب مسکرات که موجب زوال عقل ميشود و اعمال مجنون و ديوانه از او صادر ميشود.
تعجب است از عامه عميا که منکر عدل هستند و منکر حسن و قبح عقل را چه ميکنند، و حکماء قديم عوالم را سه قسمت کردند: عالم عقول، و عالم نفوس، و عالم اجسام، و در عالم عقول دو مسلک دارند مسلک افلاطون، و مسلک ارسطو. افلاطون قائل بعقول عشره شده عقول طويله که ميگويد: صادر اول عقل است و قديم است زيرا انفکاک علت از معلوم محال است، و از عقل اول از جنبه وجودش عقل دوم ايجاد شد و از جنبه ماهيتش عرش و هکذا از عقل دوم عقل سوم و کرسي و هکذا تا از عقل تاسع عقل عاشر
جلد 18 - صفحه 13
و آسمان اخير که شماء ماه است و عقل عاشر که خداي عالم سفلي است.
و مسلک ارسطو عقول عرضيه قائل است که از اشراقات هر يک عقولي ايجاد شده و تمام اينها خيال بافي است و اطلاق علت بر خدا غلط و کفر است زيرا تأثير علت در معلول ذاتي است و اختياري نيست، و اينها سلب قدرت و اختيار از خدا ميکنند و لذا عالم را قديم ميدانند خدا قادر متعال است و از روي حکمت و مصلحت و اراده ايجاد ميفرمايد و تمام مخلوقات بايجاد او که معني مشيت است ايجاد ميشوند که گفتند: الاشياء يوجد بالمشية و المشية بنفسها که ايجاد بمعني مصدري فعل الهي است و بنفس ايجاد موجود ميشوند و عالم عقول همان عالم انوار است که اولين مخلوق نور مقدس حضرت رسالت است و سپس دوازده حجاب آفريد و اينکه نور را در آنها سير داد تا عرش آفريده شد در عرش تا آدم آفريده شد در صلب آدم قرار گرفت، و انوار مقدسه ائمه اطهار هم با نور مقدسه رسول يک نور بودند که در زيارت آنها ميخواني:
(اشهد انکم من نور واحد فجعلکم بعرشه محدقين حتّي من‌ّ علينا بکم فجعلکم في بيوت اذن اللّه ان ترفع و يذکر فيها اسمه ... الزيارة)
و اما عقلي که خداوند به بندگان عنايت فرموده قوه مدرکه که درک حقايق و امور معنويه و صلاح و فساد اشياء را ميکنند که از امير المؤمنين است فرمود:
(العقل ما عبد به الرحمن و اکتسب به الجنان).