در شأن نزول اين آيه آمده است که در يکى از شهرهاى شام که حدود هفتاد هزار خانوار جمعيّت داشت، بيمارى طاعون پيدا شد و با سرعتى عجيب مردم را يکى پس از ديگرى از بين مى‌برد. در اين ميان عده‌اى از مردم «2» که توانايى و امکانات کوچ داشتند، به اميد اينکه از مرگ نجات پيدا کنند از شهر خارج شدند، پروردگار، آنها را در همان بيابان به همان
«1». کافى، ج 6، ص 105.
«2». بگفته صاحب تفسير تبيان (ج 2، ص 282) تعدادشان از ده هزار بيشتر بوده است، زيرا عرب به بيش از ده هزار «الوف» وبه کمتر از آن «آلاف» مى‌گويد.
جلد 1 - صفحه 377
بيمارى نابود ساخت.
از برخى روايات استفاده مى‌شود که اصل بيمارى مزبور در آن شهر، به عنوان مجازات بود.
زيرا وقتى رهبر و پيشواى آنان از آنها خواست که خود را براى مبارزه و جهاد آماده کرده و از شهر خارج شوند، آنها به بهانه اينکه در منطقه جنگى مرض طاعون شايع است، از رفتن به ميدان جنگ خوددارى کردند و خداوند آنها را به همان چيزى که بهانه فرار از جنگ قرار داده بودند، مبتلا ساخت.
در برخى تفاسير و روايات «1» آمده است: وقتى حِزقيل نبى، يکى از پيامبران بنى اسرائيل، از آنجا عبور مى‌کرد از خداوند درخواست کرد که آنها را زنده کند. خداوند دعاى او را اجابت کرد و آنها را مجدّداً زنده نمود و به زندگى باز گشتند. البته اين الطاف الهى، هشدار و درس عبرتى براى آيندگان تاريخ است که انسان بفهمد و شکرگزار خداوند باشد.
صاحب تفسير المنار، مرگ و حيات در آيه را به شکلى سمبوليک معنا کرده و آن را کنايه از بدست آوردن استقلال و از دست دادن آن دانسته است.
صاحب تفسير الميزان، ضمن انتقاد شديد از اين طرز تفکّر مى‌فرمايد: بايد به ظاهر آيات معتقد بود وگرنه لازم مى‌آيد تمام معجزات وامور خارق العاده را توجيه يا تأويل نمائيم.
ازآنجا که شکر، تنها به زبان نيست، بلکه حقيقت شکر آن است که نعمت‌هاى الهى را در جاى خود مصرف کنيم، لذا اکثر مردم شکرگزار واقعى نيستند.
در آيه اگر مى‌فرمود: «اکثرهم لا يشکرون» معنا اين بود که اکثر آن مردم اهل شکر نبودند، ولى قرآن سيماى اکثر مردم در تمام اعصار را بيان مى‌کند، نه گروهى خاصّ را. «أَکْثَرَ النَّاسِ لا يَشْکُرُونَ»
شيعه، به رجعت و زنده شدن گروهى از افراد قبل از قيامت، اعتقاد دارد و علاوه بر صدها حديث، از آياتى همچون اين آيه، امکان وقوع آن را استفاده مى‌کند.
«1». کافى، ج 8، ص 198.
جلد 1 - صفحه 378