در تفاسير مختلف «1» آمده است که اين آيه به دنيال آيه قبل که مردم را به جهاد تشويق مى‌کرد، مؤمنان را به انفاق و وام ترغيب مى‌نمايد. زيرا همانگونه که براى امنيّت و صيانت جامعه، نياز به جهاد و تلاش مخلصانه است، همچنين براى تأمين محرومان و تهيه وسايل جهاد، نياز به کمک‌هاى مادّى مى‌باشد.
موضوع وام دادن به خدا، هفت بار در قرآن آمده است. تفسير مجمع‌البيان «2» شرايطى را براى قرض‌الحسنه بيان کرده است. از آن جمله:
1- از مال حلال باشد. 2- از مال سالم باشد.
3- براى مصرف ضرورى باشد. 4- بى‌منّت باشد.
5- بى‌ريا باشد. 6- مخفيانه باشد.
7- با عشق وايثار پرداخت شود. 8- سريع پرداخت شود.
9- قرض دهنده خداوند را بر اين توفيق شکرگزار باشد.
10- آبروى گيرنده وام حفظ شود.
«قرض»، در زبان عربى به معناى بريدن است و اينکه به وام، قرض مى‌گويند بخاطر آن است که بخشى از مال بريده وبه ديگران داده مى‌شود تا دوباره باز پس گرفته شود. کلمه «بسط» به معناى گشايش و وسعت است و «بساط» به اجناسى گفته مى‌شود که در زمين
«1». تفسير کبير، کاشف ونمونه.
«2». تفسير مجمع‌البيان، ذيل آيه‌ى 11 سوره حديد.
جلد 1 - صفحه 380
پهن شده باشد.
جهاد، گاهى با جان است که در آيه قبل مطرح شد وگاهى با مال است که در اين آيه مطرح شده است.
کلمه «کثير» در کنار کلمه «اضعاف»، نشانه‌ى پاداش بسيار زياد است. و جمله «يضاعفه» بجاى «يضعفه» رمز مبالغه و ازدياد است. «1»
تعبيرِ قرض به خداوند، نشان دهنده آن است که پاداش قرض الحسنة بر عهده خداوند است.
به جاى فرمان به قرض دادن، سؤال مى‌کند که کيست که به خداوند قرض دهد، تا مردم احساس اکراه و اجبار در خود نکنند، بلکه با ميل و رغبت و تشويق به ديگران قرض دهند.
از آنجا که انسان غريزه منفعت طلبى دارد، لذا خداوند براى تحريک انسان، از اين غريزه استفاده کرده و مى‌فرمايد: «فَيُضاعِفَهُ لَهُ أَضْعافاً»
به جاى «قرض به مردم» فرمود: «به خداوند قرض دهيد»، تا فقرا احساس کنند خداوند خودش را به جاى آنان گذاشته و احساس ضعف و ذلّت نکنند.
با اينکه وجود ما و هرچه داريم از خداوند است، امّا خداوند گاهى خود را مشترى و گاهى قرض گيرنده معرفى مى‌کند تا ما را به اين کار تشويق نمايد. حضرت على عليه السلام فرمودند:
جنود آسمان‌ها و زمين از آن خداست، پس آيه قرض براى آزمايش شماست. «2»
امام کاظم عليه السلام فرمود: از مصاديق قرض به خداوند، کمک مالى به امام معصوم است. «3»
گرچه در آيه، قبض و بسط به خداوند نسبت داده شده است، ولى در روايات مى‌خوانيم: هر که با مردم گشاده دست باشد، خداوند به او بسط مى‌دهد و هر کس با مردم بخل ورزد، خداوند نسبت به او تنگ مى‌گيرد.
در روايات، پاداش قرض الحسنة هيجده برابر، ولى پاداش صدقه ده‌برابر آمده است. «4» و دليل اين تفاوت چنين بيان شده است که قرض را افراد محتاج مى‌گيرند، ولى هديه و
«1». تفسير روح‌المعانى.
«2». نهج‌البلاغه، خطبه 183.
«3». تفسير روح‌البيان، ج 1، ص 381.
«4». بحار، ج 74، ص 311.
جلد 1 - صفحه 381
بخشش گاهى به غير محتاج نيز داده مى‌شود. «1»
به فرموده‌ى روايات: هرکس بتواند قرض بدهد و ندهد، خداوند بوى بهشت را بر او حرام مى‌کند. «2»
هنگامى که اين آيه نازل شد: «من جاء بالحسنة فله خير منها» «3» هر کس کار خوبى آورد، بهتر از آن را پاداش مى‌گيرد. پيامبر صلى الله عليه و آله از خداوند تقاضاى ازدياد کرد، آيه نازل شد: «فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها» «4» ده برابر داده مى‌شود. باز درخواست نمود، آيه قرض الحسنه با جمله‌ى «أَضْعافاً کَثِيرَةً» نازل شد.
پيامبر متوجّه شد که کثيرى که خداوند مقدّر کند، قابل شماره نيست. «5»
پاداش خدا به قرض دهندگان، هم در دنيا وهم در آخرت است. زيرا در کنار «أَضْعافاً کَثِيرَةً» مى‌فرمايد: «وَ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ» گويا حساب قيامت، جدا از پاداش‌هاى دنيوى است.
جلوى بدآموزى و سوء برداشت بايد گرفته شود. اگر در اوّل آيه خداوند با لحنى عاطفى از مردم قرض مى‌خواهد، بدنبال آن مى‌فرمايد: «وَ اللَّهُ يَقْبِضُ وَ يَبْصُطُ» تا مبادا گروهى همچون يهود خيال کنند که خداوند فقير است و بگويند: «إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَ نَحْنُ أَغْنِياءُ» «6» و همچنين بدانند که قرض گرفتن خدا، براى رشد انسان است، نه به خاطر نياز او. منافقان مى‌گفتند: به مسلمانان انفاق نکنيد تا از دور رسول خدا پراکنده شوند.
قرآن در جواب آنها فرمود: آنها در چه باورى هستند، مگر نمى‌دانند خزائن آسمان‌ها و زمين در دست خداوند است! «7»