در اين آيه به برخى باورهاى غلط و اميدهاى نابجاى يهود، اشاره شده است. آنان گمان مى‌کردند که در روز قيامت اجدادشان، شفيع آنان خواهد شد. چنانکه بت‌پرستان، بت‌ها را شفيع خود مى‌پنداشتند. برخى از آنان قربانى کردن را کفّاره‌ى گناهان دانسته و اگر پول
«1». آل‌عمران، 110.
«2». جاثيه، 16.
جلد 1 - صفحه 111
نداشتند، يک جفت کبوتر را سر مى‌بريدند. گروهى از آنان به همراه مرده، طلا و زيورآلات دفن مى‌کردند تا به عنوان جريمه‌ى گناهانش بپردازد.
غافل از آنکه قيامت بر خلاف دنياست که برخى با پول و پارتى و يا حمايت شدن از قدرت‌ها، بر مشکلاتشان پيروز مى‌شوند.
در روز قيامت، نسبت به کفّار تمام سبب‌ها قطع؛ «تَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبابُ» «1» و نسبت‌ها محو؛ «فَلا أَنْسابَ بَيْنَهُمْ» «2» و زبان عذرخواهى بسته مى‌شود؛ «وَ لا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ» «3» مال و فرزند کارآيى ندارند؛ «لا يَنْفَعُ مالٌ وَ لا بَنُونَ» «4» و خويشاوندى نيز ثمرى ندارد؛ «لَنْ تَنْفَعَکُمْ أَرْحامُکُمْ» «5» قدرت‌ها پوچ مى‌شوند؛ «هَلَکَ عَنِّي سُلْطانِيَهْ» «6» و شفاعت بدون اذن خداوند پذيرفته نمى‌شود؛ «وَ لا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضى» «7» و فديه پذيرفته نمى‌شود. «لا يُؤْخَذُ مِنْکُمْ فِدْيَةٌ» «8»
بحثى درباره شفاعت
شفاعت از کلمه «شفع» به معناى يارى و نصرت است و به جفت چون کمک و ياور است اطلاق شده است. يعنى افرادى که مايه‌اى از ايمان و تقوا و عمل داشته و در آن روز کمبودى دارند، لطفى به آن مايه‌ها اضافه مى‌شود و در اثر جفت وهمراه شدن با لطف اولياى الهى، از قهر خداوند نجات مى‌يابند. بنابراين شفاعت، تنها شامل کسانى مى‌شود که تلاشگرند، ولى در راه مانده‌اند و نياز به قدرتى دارند که در کنار آنان باشد.
حدود سى آيه از قرآن مربوط به شفاعت است که به چند دسته تقسيم مى‌شوند:
1- آياتى که شفاعت را نفى مى‌کنند، مانند: «يَوْمٌ لا بَيْعٌ فِيهِ وَ لا خُلَّةٌ وَ لا شَفاعَةٌ» «9»، روزى که معامله و دوستى و شفاعت در آن نيست.
2- آياتى که شفاعت را مخصوص خداوند مى‌دانند، مانند: «ما لَکُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِيٍّ وَ لا
«1». بقره، 166.
«2». مؤمنون، 101.
«3». مرسلات، 36.
«4». شعراء، 88.
«5». ممتحنه، 3.
«6». الحاقه، 29.
«7». انبياء، 28.
«8». حديد، 15.
«9». بقره، 254.
جلد 1 - صفحه 112
شفيع» «1»، غير از او هيچ ياور و شفاعت کننده‌اى نيست.
3- آياتى که از شفاعت ديگران با اذن خداوند ياد مى‌کنند، مانند: «مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ» «2»، چه کسى در نزد او (خداوند) شفاعت مى‌کند مگر به اذنش؟
4- آياتى که شرايط شفاعت شوندگان را بيان مى‌کنند، مانند:
الف: شفاعت براى کسى است که مورد رضايت خدا باشد. «وَ لا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضى» «3»
ب: براى ظالمان، دوستدار و شفيعى نيست. «ما لِلظَّالِمِينَ مِنْ حَمِيمٍ وَ لا شَفِيعٍ» «4»
ج: فرشتگان براى مؤمنان، دعا واستغفار مى‌کنند. «وَ يَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِينَ آمَنُوا» «5»
با توجّه به آيات فوق، معلوم مى‌شود که شفاعت بى‌قيد و شرط نيست و شفاعت به اجازه و اذن خداست و شفاعت شونده، بايد واجد شرايطى باشد و اگر کسى شرايط شفاعت را دارا نباشد، هر چند همسر پيامبر خدا باشد، مورد شفاعت قرار نمى‌گيرد. چنانکه همسر نوح و لوط عليهما السلام به علّت فسق، مشمول شفاعت نشدند. «فَخانَتاهُما فَلَمْ يُغْنِيا عَنْهُما مِنَ اللَّهِ شَيْئاً وَ قِيلَ ادْخُلَا النَّارَ مَعَ الدَّاخِلِينَ» «6»
بنابراين شفاعتى سازنده است که انسان را با اولياى خدا پيوند دهد و مانع يأس او شود. ولى اگر ايمان به شفاعت سبب جرأت بر گناه گردد، همانگونه که مسيحيان عقيده دارند که عيسى فدا شد تا گناهان ما بخشيده شود، هرگز قابل قبول نيست.
سؤال: آيا شفاعتِ اولياى خدا، به معناى ايستادن در برابر اراده‌ى خدا نيست؟ کسى را که خدا اراده کرده عذاب کند، پيامبر با شفاعت خود جلو آن اراده را نمى‌گيرد؟
پاسخ: هم کيفر بدکاران و هم اجازه شفاعت به اولياى خود، اراده و خواست اوست. بنابراين شفاعت اولياى خدا، چيزى در برابر اراده‌ى الهى نيست.
سؤال: آيا شفاعت اولياى خدا به اين معناست که لطف و مهربانى آنان از خدا بيشتر است. زيراخدا مى‌خواهد عذاب کند و اولياى او شفاعت مى‌کنند؟
پاسخ: هم وجود رحم در اولياى خدا و هم اجازه‌ى استفاده از آن، از طرف خداست. بنابراين
«1». سجده، 4.
«2». بقره، 255.
«3». انبياء، 28.
«4». غافر، 18.
«5». غافر، 7.
«6». تحريم، 10.
جلد 1 - صفحه 113
اوست که با رحم و لطف خود، اجازه‌ى شفاعت مى‌دهد.
سؤال: آيا شفاعت، اراده‌ى خدا را تغيير مى‌دهد؟
پاسخ: اراده‌ى خداوند در شرائط مختلف يک نوع نيست. اراده خدا بر کيفر گناهکار است، ولى اگر او توبه کند، قهرش را برمى‌دارد. زيرا شرائط انسان گناهکار با انسان توبه‌کار فرق دارد.
انسانى بخاطر محبّت و ارادت و اطاعت از اولياى خدا در دنيا، مشمول شفاعت آنان مى‌شود و ديگرى که مخالف آنان بوده، مشمول نمى‌شود.
اسباب بخشايش گناهان در دنيا سه چيز است:
1. توبه. «إِلَّا الَّذِينَ تابُوا وَ أَصْلَحُوا وَ بَيَّنُوا فَأُولئِکَ أَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَ أَنَا التَّوَّابُ الرَّحِيمُ» «1»
2. ترک گناهان کبيره. «إِنْ تَجْتَنِبُوا کَبائِرَ ما تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُکَفِّرْ عَنْکُمْ سَيِّئاتِکُمْ» «2»
3. حسنات و کارهاى نيک. «إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ» «3»
ولى در آخرت، راه بخشش فقط شفاعت و رحمت ويژه الهى است.