تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ وَصَّيْنَا الْإِنْسانَ بِوالِدَيْهِ إِحْساناً حَمَلَتْهُ أُمُّهُ کُرْهاً وَ وَضَعَتْهُ کُرْهاً وَ حَمْلُهُ وَ فِصالُهُ ثَلاثُونَ شَهْراً حَتَّى إِذا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ بَلَغَ أَرْبَعِينَ سَنَةً قالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ وَ عَلى والِدَيَّ وَ أَنْ أَعْمَلَ صالِحاً تَرْضاهُ وَ أَصْلِحْ لِي فِي ذُرِّيَّتِي إِنِّي تُبْتُ إِلَيْکَ وَ إِنِّي مِنَ الْمُسْلِمِينَ «15»
«1» سفينة البحار، شيخ عباس قمى، ذيل ماده امن ج 1 ص 37 بنقل از کتاب الايمان بحار.
جلد 12 - صفحه 76
وَ وَصَّيْنَا الْإِنْسانَ: و وصيت و امر فرموديم جنس آدمى را، بِوالِدَيْهِ إِحْساناً: به پدر و مادر خود احسان کردن، حَمَلَتْهُ أُمُّهُ کُرْهاً: حمل نمود آدمى را مادر او در شکم خود در حالى که کاره حمل او بود در مشقت و سختى، وَ وَضَعَتْهُ کُرْهاً: و وضع حمل نمود او را در حالت رنج و محنت.
تأويل: فى الکافى- عن الصادق عليه السّلام قال لما حملت فاطمة (سلام اللّه عليها) بالحسين جاء جبرئيل الى رسول الله فقال ان فاطمة (عليها السّلام) ستلد غلاما تقتله امتک من بعدک فلما حملت فاطمة بالحسين (عليهما السّلام) کرهت و حين وضعته کرهت وضعه ثم قال لم ترفى الدنيا ام تلد غلاما تکرهه و لکنها کرهته لما علمت انه سيقتل قال و فيه نزلت هذه الايه (حملته امه کرها و وضعته کرها ...) در کافى- از حضرت صادق عليه السّلام فرمود: چون حامله شد حضرت فاطمه به حضرت حسين عليهما السّلام، جبرئيل نازل شد به رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله گفت: بدرستى که حضرت فاطمه عليها السّلام زود است پسرى بياورد که مى‌کشند او را امت تو بعد از تو. پس وقتى حامله شد حضرت فاطمه به حضرت حسين عليهما السّلام، کراهت داشت؛ و زمانى که وضع حمل نمود کاره بود؛ پس حضرت صادق عليه السّلام فرمود: ديده نشد در دنيا مادرى که پسر آورد که کاره باشد و لکن کاره بودن به جهت آنست که دانست که او را شهيد خواهند کرد و در حق فاطمه عليها السّلام نازل شد آيه (حَمَلَتْهُ أُمُّهُ کُرْهاً وَ وَضَعَتْهُ کُرْهاً) «1».
وَ حَمْلُهُ وَ فِصالُهُ: و مدت حمل او و زمان باز گرفتن از شير، ثَلاثُونَ شَهْراً:
سى ماه است و چون رضاع کامل دو سال است چنانچه فرمايد (وَ الْوالِداتُ
«1» اصول کافى، ج 1، باب مولد الحسين بن على عليهما السّلام، روايت 3، چاپ 1401 بيروت.
جلد 12 - صفحه 77
يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ حَوْلَيْنِ کامِلَيْنِ) «1» پس شش ماه براى حمل باقى مى‌ماند چنانچه حضرت امير المؤمنين تمسک فرموده به جمع بين دو آيه اقل حمل شش ماه است «2».
بيان و اعجاز: محقق اردبيلى رحمه الله نقل نموده از قضاياى حضرت امير المؤمنين عليه السّلام آنکه در زمان عمر بن الخطاب شخصى به سفر رفته بود، بعد از آنکه آمد به شش ماه زنش را وضع حمل واقع شده و آن امر بر او مشکل آمد، زنش را نزد عمر آورد، عمر حکم به رجم نمود و پيش از آنکه سنگسار کنند حضرت امير المؤمنين عليه السّلام واقف شده منع و فرمود: حق تعالى در قرآن مجيد فرموده: «وَ حَمْلُهُ وَ فِصالُهُ ثَلاثُونَ شَهْراً» دو سال مدت شير خوردن و شش ماه مدت اقل حمل است و اين فرزند متعلق به اين شخص و اين زن بيگناه است. پس آن زن و مرد دعا کرده شکر حق تعالى بجاى آوردند، در اين حال عمر گفت: لو لا علىّ لهلک عمر: اگر على عليه السّلام نبود عمر هلاک مى‌شد «3».
حَتَّى إِذا بَلَغَ أَشُدَّهُ: تا وقتى که رسيد به نهايت قوت و استحکام عقل خود که آن چهل سال تمام است که غايت قوت و کمال عقل و تميز و وقت انزال وحى باشد بر انبياء، چه هيچ پيغمبرى پيش از چهل سال وحى به او نيامد.
وَ بَلَغَ أَرْبَعِينَ سَنَةً: (عطف تفسير است) چون به چهل سال رسيد که نهايت قوت عقل است و به دولت کمال ايمان مستسعد شد، قالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي:
گفت اى پروردگار من الهام فرما، يعنى از شأن او آنست که چون به اين مرتبه رسيد زبان به دعا گشوده گويد اى پروردگار من، الهام فرما مرا، أَنْ أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ الَّتِي: به آنکه شکر گويم و سپاسدارى نمايم نعمت عظيم تو را که به کرم عميم، أَنْعَمْتَ عَلَيَّ وَ عَلى والِدَيَ: انعام فرمودى بر من و بر پدر و مادر من که آن نعمت اسلام است و حيات و قدرت و ذکاوت و انزال رزق و غير آن.
شکر ولد بر نعمت والدين به جهت تناهى آن نعمت است به او و مستفيد شدن او
«1» سوره بقره، آيه 233.
«2» تفسير منهج الصّادقين، ج 8، ص 315، چاپ کتابفروشى اسلاميّه.
«3» حديقة الشيعه (تهران- علميه اسلاميه)، فصل هشتم ص 271.
جلد 12 - صفحه 78
به آن.
وَ أَنْ أَعْمَلَ صالِحاً: و ديگر ملهم ساز مرا که بجا آورم کارهاى شايسته، تَرْضاهُ: که پسندى آن را و از آن راضى شوى، وَ أَصْلِحْ لِي فِي ذُرِّيَّتِي: و به صلاح آور براى من در ميان فرزندان من، يعنى صلاح را جارى ساز در اولادان من و آن را راسخ و ثابت ساز در ايشان تا در مظان صلاح و طريق فلاح باشند تا به يمن صلاحيت ايشان فوزى و نجاتى مرا حاصل شود. يا ايشان را براى من خلف صالح صدق و براى خود بندگان خالص گردان تا همه ايشان پرهيزکار باشند تا باعث آبرومندى شوند. إِنِّي تُبْتُ إِلَيْکَ: بدرستى که من توبه و رجوع نمودم بدرگاه تو و بازگشتم بسوى تو از هر چه غير [رضاى] تو باشد، وَ إِنِّي مِنَ الْمُسْلِمِينَ: و بدرستى که من از تسليم شدگان به فرمان تو هستم.