تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إِبْراهِيمَ وَ آلَ عِمْرانَ عَلَى الْعالَمِينَ (33)
ترجمه
همانا خداوند برگزيد آدم و نوح و آل ابراهيم و آل عمران را بر جهانيان.
تفسير
چون خداوند سبحان بيان وجوب اطاعت پيغمبر (ص) را فرمود و اينکه مخصوص است محبت خداوند بتابعين رسول (ص) خواست بفضيلت آنحضرت و آباء کرام او و انبياء عظام تصريح فرمايد که آنانند برگزيدگان خداوند برسالت و امامت و خصايص روحانيه و جسمانيه که احديرا مقاومت با آنها نشايد و باين آيه استدلال نموده‌اند بر افضليت انبياء بر ملائکه و آل ابراهيم اسمعيل و اسحق على نبينا و آله و عليهما السلام و اولاد آندو بزرگوارند که انبياء بنى اسرائيل از نسل حضرت اسحق و پيغمبر ما و امير المؤمنين و ائمه اطهار از نسل حضرت اسمعيل ميباشند و آل عمران حضرت موسى و هرون ميباشند که پسران عمران بن يصهر بن فاهث بن يعقوبند و نيز حضرت عيسى و حضرت مريم بنت عمران است که به بيست و هشت پشت بيهود بن يعقوب ميرسد و بين ايندو عمران هزار و هشتصد سال فاصله شده است و عياشى از حضرت باقر (ع) روايت نموده که اين آيه را تلاوت فرمود و فرمود ما از آنها هستيم و ما بقيّه اين عترتيم و در مجالس از حضرت صادق (ع) روايت نموده که محمد بن اشعث بن قيس کندى لعنه اللّه بحضرت سيد الشهداء (ع) عرض کرد چه حرمتى از براى شما است از طرف پيغمبر که سايرين ندارند و حضرت در جواب اين آيه و آيه بعد را تلاوت فرمود بعد از آن فرمود و اللّه همانا محمد (ص) از آل ابراهيم است و عترت هاديه هر آينه از آل محمدند و در عيون در حديث فرق
جلد 1 صفحه 404
بين عترت و امت نقل نموده است که مأمون بحضرت رضا (ع) عرض کرد آيا خداوند تعالى فضيلت داده است عترت طاهره را بر ساير مردم حضرت فرمود خداوند تعالى ظاهر ساخت فضل عترت را بر ساير مردم در محکم کتاب خود مأمون عرض کرد در کجاى قرآن حضرت فرمود در اين آيه و از چند روايت استفاده ميشود که کلمه آل محمد هم در آيه بالخصوص بوده منافقين حذف نموده‌اند در هر حال برگزيدگان خداوند لابد بايد معصوم از گناه و مطهر از رجس و منزه از هر قبيح باشند چون مختار خدا عقلا نميشود متصف باين صفات نباشد چنانچه در مجمع اين بيان را از اهل بيت عصمت و طهارت نقل فرموده و اينکه فرموده‌اند آل ابراهيم آل محمدند که موصوف باين صفاتند بنابراين مراد از آل ابراهيم و آل عمران انبياء و ائمه و حضرت مريم و حضرت زهرا سلام اللّه عليهما ميباشند و غير آنها را شامل نيست و فرموده است در قرائت اهل بيت و آل محمد على العالمين وارد شده است و در برهان از طريق اهل سنت نقل نموده که در قرآن ابن مسعود ان اللّه اصطفى آدم و نوحا و آل ابراهيم و آل محمد على العالمين است و در منهج نسبت باخبار و تفاسير اهل بيت (ع) داده که آل عمران على بن أبي طالب است و عمران نام ابو طالب است در تورية و اول برگزيده از آل ابراهيم محمد است حقير عرض ميکنم مؤيد اين معنى آنستکه اگر مراد از عمران پدر حضرت موسى يا حضرت مريم باشد لازم ميآيد در آيه عطف خاص بر عام شده باشد بدون نکته مهمى زيرا که ايندو عمران هر دو از آل حضرت ابراهيمند و اگر مراد حضرت ابو طالب باشد اگرچه آنهم از آل ابراهيم است لکن نکته تخصيص بذکر آنستکه آل ابراهيم برگزيدگان به نبوتند و آل عمران برگزيدگان بامامت تا تصور نشود که بر گزيدگان خدا فقط انبيا هستند بلکه معلوم شود مناط عصمت و طهارت است خواه انبياء باشند خواه ائمه هدى و ديگر آنکه حضرت ابراهيم (ع) مسلما داخل در آل ابراهيم است و الا لازم مى‌آيد افضليت تمام انبياء بنى اسرائيل بلکه اوصياء آنها از آن حضرت با آنکه معلوم است آيه در مقام ذکر فضل انبياء عظام و اوصياء آنها از اول دنيا تا آخر دنيا است بر همه اهل عالم و نميشود مثل حضرت ابراهيم پيغمبر اولوالعزمى که بعد از حضرت ختمى مرتبت افضل انبياء است ذکر نشده باشد و اين قسم تعبير در لسان عرب شايع است که آل فلان ميگويند و خود او را هم اراده ميکنند
جلد 1 صفحه 405
و باين مناسبت بايد عمران هم داخل در آل عمران باشد و چون برگزيده خدا است بايد يا پيغمبر باشد يا وصى او و حضرت ابو طالب وصى دوازدهم حضرت عيسى بوده و ذکر مناقب و فضائلش از گنجايش اين کتاب خارج است ولى ناچار بيک روايت اکتفا مى‌کنم از امير المؤمنين (ع) که فرمود قسم بخداوندى که محمد را به نبوت مبعوث فرمود اگر پدرم شفاعت تمام گناهکاران زمين را بنمايد خداوند همه را مى‌آمرزد و قسم بخدائيکه محمد را بحق مبعوث فرمود نور پدرم روز قيامت ميپوشاند نور همه خلايق را مگر پنج نور را نور محمد و نور من و نور حسن و نور حسين و نور اولاد حسين که ائمه‌اند نور او از نور ماست دو هزار سال پيش از خلقت آدم خلق فرموده است خداوند آن نور را و در روايت ديگر بجاى نور من نور فاطمه ذکر شده در هر حال معلوم است که مراد نور خمسه طيبه است که از نور پنجم نور ائمه طاهرين منشعب شده است و ديگر آنکه عمران لفظ مشترک است و استعمال لفظ مشترک بدون قرنيه معينه جائز نيست و اگر مراد عمران سوم نباشد يکى از آن دو عمران قرينه معينه ندارد و لذا مفسرين هم بطور ترديد نقل نموده‌اند ولى اگر مراد عمران سوم باشد قرينه معينه‌اش همانست که بنده عرض کردم پس معين باراده است و اللّه اعلم بالمراد و معلوم ميشود که حضرت ابو طالب باين اسم معروف بوده که امير المؤمنين عليه السلام را على عمرانى ميگفتند و چون برگزيده آل ابو طالب همان آل محمدند ممکن است قرائت اهل بيت در روايات داله بر حذف اين کلمه طيبه را حمل بر تفسير آل عمران نمود چنانچه سابقا در بيان جمع بين اخبار تحريف و اخبار حجيت ظاهر کتاب عرض شد و نيز روايتى که وارد شده است که بجاى آل عمران آل محمد بوده است ممکن است حمل شود بر آنکه مراد از آل عمران آل محمد بوده و منافقين بآل آندو عمران تفسير نموده‌اند و اينکه ائمه معصومين براى فضل خودشان بکلمه آل ابراهيم تمسک نموده‌اند شايد براى آن بوده که دخولشان در اين کلمه جاى حرف نبوده و اگر ميخواستند بآل عمران تمسک کنند ممکن بود مخالفين بگويند لفظ مشترک است شايد مراد آن دو عمران باشند در هر حال در اينکه آل محمد (ص) برگزيدگان خدايند شکى نيست خواه بعنوان آل ابراهيم باشد خواه به عنوان آل عمران خواه بهر دو عنوان و آل مشتق از اول بمعنى رجوع است و بعضى مشتق از اهل دانسته‌اند در هر حال معنى عرفى آن معلوم است که ذريه و اولاد
جلد 1 صفحه 406
شخصند که نسبشان رجوع بآن ميکند و در معانى از حضرت صادق (ع) روايت شده که از آنحضرت پرسيدند از معنى آل محمد فرمود کسانى هستند که خداوند حرام نموده است بر پيغمبر (ص) نکاح آنانرا و نيز از آنحضرت روايت شده است که آل محمد ذريه او هستند و اهل بيت او ائمه و اوصياء اويند و عترت او اصحاب عبايند و امت او مؤمنانى هستند که تصديق نمودند بآنچه او از طرف خداوند آورده و متمسک به ثقلين شدند که کتاب خدا و عترت و اهل بيت اويند که آيه تطهير در شأن آنها نازل شده و مردم مأمور بتمسک به آن دو شدند و آندو جانشين پيغمبرند بر امت بعد از او.