واژه‌ى «نَبتَهل» از ريشه‌ى «ابتهال» به معناى بازکردن دست‌ها و آرنج‌ها براى دعا، به سوى آسمان است. اين آيه، به آيه‌ى مباهله معروف گشته است. مباهله، يعنى توجّه و تضرّع دو گروه مخالف يکديگر، به درگاه خدا و تقاضاى لعنت و هلاکت براى طرف مقابل که از نظر او اهل باطل است. «1»
در تفاسير شيعه و سنى و برخى کتب حديث و تاريخ مى‌خوانيم که در سال دهم هجرى، افرادى از سوى رسول خدا صلى الله عليه و آله مأمور تبليغ اسلام در منطقه نجران شدند. مسيحيانِ نجران نيز نمايندگانى را براى گفتگو با پيامبراسلام صلى الله عليه و آله به مدينه گسيل داشتند. با وجود گفتگوهايى که ميان آنان و پيامبر صلى الله عليه و آله ردّ وبدل شد، باز هم آنان بهانه‌جويى کرده و در حقّانيّت اسلام ابراز ترديد مى‌کردند. اين آيه نازل شد و خطاب به پيامبر فرمود: به آنها بگو:
بياييد با فراخواندن فرزندان و زنان و عزيزانمان، خدا را بخوانيم و با حالت تضرّع و ابتهال بر دروغگويان نفرين کنيم و هر نفرينى که دامن گروه مقابل را گرفت، معلوم مى‌شود که راه او باطل است و با اين وسيله به اين گفتگو و جدال پايان دهيم.
هنگامى که نمايندگان مسيحيان نجران، پيشنهاد مباهله را از رسول اکرم صلى الله عليه و آله شنيدند، به
«1». التحقيق فى کلمات القرآن.
جلد 1 - صفحه 528
يکديگر نگاه کرده و متحيّر ماندند. آنان مهلت خواستند تا در اين باره فکر و انديشه و مشورت کنند. بزرگِ نصارا به آنها گفت: شما پيشنهاد را بپذيريد و اگر ديديد که پيامبر با سر وصدا و جمعيّتى انبوه براى نفرين مى‌آيد، نگران نباشيد و بدانيد که خبرى نيست، ولى اگر با افراد معدودى به ميدان آمد، از انجام مباهله صرف‌نظر و با او مصالحه کنيد.
روز مباهله، آنها ديدند که پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله همراه با دو کودک و يک جوان و يک زن بيرون آمدند. آن دو کودک، حسن و حسين عليهما السلام و آن جوان، علىّ‌بن ابى‌طالب عليهما السلام و آن زن فاطمه‌ى زهرا عليها السلام- دختر پيامبر صلى الله عليه و آله- بودند.
اسقف مسيحيان گفت: من چهره‌هايى را مى‌بينم که اگر از خداوند بخواهند کوه از جا کنده شود، کنده مى‌شود. اگر اين افراد نفرين کنند، يک نفر مسيحى روى زمين باقى نمى‌ماند. لذا از مباهله انصراف داده، حاضر به مصالحه شدند. پيامبر صلى الله عليه و آله فرمودند: سوگند به کسى که مرا پيامبر حقّ قرار داد، اگر مباهله انجام مى‌گرفت، آن وادى آتش را بر آنان فرو مى‌ريخت. «1»
اين ماجرا، علاوه بر تفاسير شيعه، در منابع معتبر اهل سنّت نيز آمده است. «2»
مباهله، در بيست و چهارم يا بيست و پنجم ماه ذى‌الحجّه و در بيرون شهر مدينه بود که اکنون داخل شهر قرار دارد و در آن محل، مسجدى به نام «مسجد الاجابة» ساخته شده است. فاصله‌ى اين مسجد تا مسجدالنّبى تقريباً حدود پانصد متر است. «اللهم ارزقنا زيارته و شفاعته»
بر اساس روايتى در تفسير الميزان، دعوت به مباهله مخصوص مسيحيان نبوده،
«1». تفسير مجمع‌البيان؛ مناقب ابن‌مغازى، ص 263.
«2». صاحب تفسير الميزان در جلد سوّم صفحه 257 آورده است که ماجراى مباهله را 51 نفر از صحابه به اتّفاق نظر نقل کرده‌اند. تفاسير کبير، آلوسى ومراغى ذيل آيه، در کتاب الکامل ابن‌اثير جلد دوّم صحفه 293، مستدرک حاکم جلد سوّم صفحه 150، مسند احمد حنبل جلد اوّل صفحه 185 و همچنين تفاسير روح‌البيان، المنار و ابن‌کثير و بسيارى از منابع شيعى و سنّى ديگر، اين واقعه را ضبط و نقل کرده‌اند. در کتاب احقاق‌الحق جلد سوّم صفحه 46 نيز نام شصت نفر از بزرگان اهل سنّت را آورده است که همگى گفته‌اند: اين آيه در عظمت پيامبر و اهل‌بيت عليهم السلام اوست.
جلد 1 - صفحه 529
پيامبر صلى الله عليه و آله از يهوديان نيز براى مباهله دعوت کردند.
مباهله، خاصّ زمان پيامبر صلى الله عليه و آله نبوده است، بلکه براساس برخى از روايات، ديگر مؤمنان نيز مى‌توانند مباهله کنند. امام صادق عليه السلام در اين‌باره دستوراتى داده‌اند. «1»
سؤال: اگر در اين ماجرا تنها فاطمه زهرا عليها السلام حضور داشت، پس چرا قرآن کلمه‌ى «نسائنا» را به صورت جمع بکار برده است؟
پاسخ: در قرآن مواردى است که خداوند به دليل اهميت مورد از يک نفر به صورت «جمع» ياد مى‌کند، مانند آيه 181 سوره آل‌عمران که يک نفر از روى توهين گفت: خدا فقير است، ولى آيه به صورت جمع مى‌فرمايد: «الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ» چنانکه قرآن درباره حضرت ابراهيم عليه السلام مى‌فرمايد: ابراهيم يک امّت بود، با آنکه يک‌نفر بيشتر نبود.
گرچه پيامبر مى‌توانست خود شخصاً نفرين کند وکارى به علىّ، فاطمه، حسن و حسين عليهم السلام نداشته باشد، ولى خدا و رسول، با اين عمل به ما فهماندند که اين افراد، ياران و شريکان رسول خدا در دعوت به حقّ و هدف او هستند و همراه او آماده‌ى استقبال از خطر بوده و تداوم‌گر حرکت او مى‌باشند.