1- انکار معاد سبب حسرت کفّار خواهد بود. «يا وَيْلَنا»
2- قيامت، روز حسرت و اقرار منکران است. يا وَيْلَنا ... ولى اين حسرت‌ها سودى ندارد و فرمان هدايت به دوزخ صادر خواهد شد. «فَاهْدُوهُمْ»
3- در قيامت علاوه بر دوزخ، تحقير و انتقاد و شکنجه‌ى روحى نيز هست. «هذا يَوْمُ الْفَصْلِ الَّذِي کُنْتُمْ بِهِ تُکَذِّبُونَ» (در همين قسمت نيز مى‌خوانيم: «فَاهْدُوهُمْ إِلى صِراطِ الْجَحِيمِ» با اينکه واژه هدايت براى راهنمايى به کار خير است ولى به عنوان مسخره و تحقير براى دوزخ بکار مى‌رود).
4- کفّار به کيفر مى‌نگرند، «يَوْمُ الدِّينِ» ولى خداوند به داورى مى‌نگرد. «هذا يَوْمُ الْفَصْلِ»
5- بدتر از تکذيب حقّ، تداوم تکذيب است. «کُنْتُمْ بِهِ تُکَذِّبُونَ»
6- تکذيب معاد، ظلم به خويشتن است. تُکَذِّبُونَ ... الَّذِينَ ظَلَمُوا ... همان گونه که شرک ظلم بزرگ است. (آرى، بزرگ‌ترين مشخّصه دوزخيان ظلم است)
7- فرشتگان، دست اندرکار جمع آورى و روانه کردن مشرکان به دوزخند. به فرشتگان خطاب مى‌شود: «احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا»
8- هر کس با همفکر و محبوب خويش محشور و همراه مى‌شود. «ظَلَمُوا وَ
«1». تفسير نمونه.
«2». کافى، ج 2، ص 134؛ وسائل، ج 4، ص 124.
جلد 8 - صفحه 23
أَزْواجَهُمْ وَ ما کانُوا يَعْبُدُونَ»
9- معبودهاى باطل نه تنها گره‌گشا نيستند بلکه خود نيز گرفتارند. «وَ ما کانُوا يَعْبُدُونَ»
10- براى بدبختى انسان همين بس که با بت‌هاى بى‌جان محشور شود. احْشُرُوا ...
وَ ما کانُوا يَعْبُدُونَ
11- کسى که هدايت الهى را در دنيا نپذيرد، در قيامت به دوزخ هدايت مى‌شود.
«فَاهْدُوهُمْ»
12- پايان شرک و کفر دوزخ است. «فَاهْدُوهُمْ إِلى صِراطِ الْجَحِيمِ»
13- با اينکه پايان راه و سرنوشت منکران معاد، دوزخ است. «فَاهْدُوهُمْ إِلى صِراطِ الْجَحِيمِ» ليکن از نعمت‌ها و تکاليف نيز بازپرسى مى‌شوند. «مَسْؤُلُونَ»