تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ اللَّهُ خَلَقَکُمْ وَ ما تَعْمَلُونَ (96)
وَ اللَّهُ خَلَقَکُمْ: و خداى تعالى آفريده است شما را، وَ ما تَعْمَلُونَ: و اصل جواهر آنچه شما مى‌کنيد به دستهاى خود، يعنى هرگاه بتان به اعتبار تشکيل عرضى که تراشيده شده است معمول شما باشد و به حسب جوهريت و ماهيت که تراشيده شده است مصنوع خداى تعالى باشد، پس چگونه به پرستش ايشان قيام مى‌نمائيد خالق خود را وا مى‌گذاريد. به عبارت ديگر شما و ماده بتان
جلد 11 - صفحه 138
مصنوعه شما مخلوق آفريدگار هستيد، بنابراين پرستش آفريده‌گار بر شما لازم است نه غير او.
نکته:
زمخشرى در کشاف گفته چون «ما» در «ما تعملون» تفسير «ما تنحتون» است، و «ما» در «ما تنحتون» «بلا شبهه» «ما» موصول باشد، پس «ما» در «ما تعملون» نيز «ما» موصول باشد، «ما» مصدرى که موافق مذهب مجبره است، زيرا آيه مبنى بر توبيخ و تعييب کفار است به عمل قبيح، و اگر چنانچه معنى آن خلق عمل باشد که از جمله آن عبادت بتان است، پس کفار را بر خدا حجت باشد و اين خلاف است. «1» بيان ديگر: همزه در (أ تعبدون) که ابتداى آيه باشد استفهام انکارى و «واو» در (و اللّه خلقکم) حالى و «ما» اولى مصدرى و دومى موصوله به معنى «الذى» پس تقدير معنى چنين است: آيا عبادت مى‌کنيد تراشيده خود را، يعنى هيچکس عبادت نمى‌کند صور و اشکالى را که به دستهاى خود تراشيده و ساخته باشد و حال آنکه خداى تعالى آفريد شما را و آفريد آن چيزى را که شما عمل و صنعت در آن مى‌کنيد از چوب و سنگ، يعنى خلق کرد شما و چوب و سنگ را و شما آنها را تراشيده و عبادت کنيد و حال آنکه عبادت مستحق خالق آنها نه آنچه به دست خود تراشيده و معبود قرار داديد.