اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ إِن کانُوا لَيَقُولُون‌َ (167) لَو أَن‌َّ عِندَنا ذِکراً مِن‌َ الأَوَّلِين‌َ (168) لَکُنّا عِبادَ اللّه‌ِ المُخلَصِين‌َ (169)
و بدرستي که ميگويند اينکه مشرکين مکه و حجاز که هر آينه اگر نزد ما کتابي و علمي و ذکري از سابقين بود هر آينه ما هم پرستش خدا را ميکرديم از روي اخلاص که آلهه ديگري بر خود اتخاذ نميکرديم.
نظر به اينکه مشرکين زمان حضرت رسالت در دوره جاهليت بودند که از زمان پس از عيسي تا زمان حضرت رسالت را دوره جاهليت مينامند اينها هيچ پيغمبري را معتقد نبودند و هيچ کتاب را قبول نداشتند و دست آنها کوتاه بود و لو اينکه زمين خالي از حجت نبوده و اوصياء ابراهيم تا حضرت عبد المطلب و ابو- طالب ميان آنها بودند لکن ممنوع بودند از اظهار که حتي پسر عبد المطلب ابو لهب و خويشان آنها از بني هاشم و عبد مناف تمام مشرک بودند لذا عذر- تراشي ميکردند.
وَ إِن کانُوا لَيَقُولُون‌َ ان مخففه از مثقله است بمعني ان‌ّ است بقرينه لام ليقولون يعني مشرکين در مقابل پيغمبر عذر ميآوردند و ميگفتند:
لَو أَن‌َّ عِندَنا ذِکراً مِن‌َ الأَوَّلِين‌َ بعضي گفتند مراد از ذکر کتاب است که اگر بر پيشينيان ما کتابي نازل شده بود بعضي گفتند مراد علم است که اگر از پيشينيان ما بما تعليم کرده بودند ولي بمعني خود ذکر بگذاريم بهتر است
جلد 15 - صفحه 202
يعني در آباء و اجداد ما ذکر از توحيد و نفي شرک نبوده اينکه اصنام از قديم الايام بوده و پدران ما ميپرستيدند و ما دست از دين آباء و اجدادي خود برنميداريم.
لَکُنّا عِبادَ اللّه‌ِ المُخلَصِين‌َ جواب آنها اولا دروغ ميگويند اگر هزار پيغمبر و هزار کتاب هم بر شما ميآمد قساوت قلب و سياهي دل و هواهاي نفساني و عناد و عصبيت مانع از قبول بود و ثانيا حجت بر شما تمام بود و ميانه شما اوصياء ابراهيم بودند اعتنايي بآنها نداشتيد و ثالثا يهود و نصاري در حجاز بسيار بودند و از موسي و عيسي و زکريا و يحيي و ساير انبياء بني اسرائيل خبر ميدادند و از کتاب آسماني تورية و زبور و انجيل صحبت ميکردند و شما اعراض ميکرديد و رابعا مسئله توحيد و نفي شرک بضرورة عقل ثابت است احتياج بمذکر ندارد و خامسا اينکه قرآن مجيد و اينکه پيغمبر اکرم با معجزات باهرات و ادله روشن و بيان شيوا ميان شما و از خود شما آمده چرا نميپذيريد و در مقام اذيت او هر قدر که ميتوانيد برميآييد و چندين مرتبه تصميم قتل او را گرفتيد.