تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ إِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ لَما آتَيْتُکُمْ مِنْ کِتابٍ وَ حِکْمَةٍ ثُمَّ جاءَکُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِما مَعَکُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَ لَتَنْصُرُنَّهُ قالَ أَ أَقْرَرْتُمْ وَ أَخَذْتُمْ عَلى ذلِکُمْ إِصْرِي قالُوا أَقْرَرْنا قالَ فَاشْهَدُوا وَ أَنَا مَعَکُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ (81)
ترجمه
و وقتى گرفت خداوند پيمان پيغمبران را که هر آينه چيزيکه دادم بشما از کتاب و حکمت پس آمد شما را پيغمبرى تصديق کننده مر آنچه را با شما است هر آينه ايمان ميآوريد البته باو و هر آينه يارى ميکنيد البته او را گفت
جلد 1 صفحه 444
آيا اقرار کرديد و گرفتيد بر اين امر پيمان مرا گفتند اقرار کرديم گفت پس گواه باشيد و من با شما از گواهانم.
تفسير
در مجمع و جوامع از حضرت صادق (ع) نقل نموده که معنى آيه آنستکه وقتى خداوند گرفت ميثاق امت‌هاى انبيا را که هر امتى تصديق پيغمبر خود شان را نمايند و عمل کنند بآنچه آن پيغمبر براى آنها از طرف خداوند آورده پس وفا ننمودند بآن ميثاق و ترک کردند بسيارى از شرايع انبياء خودشان را و تغيير دادند بسيارى از آنها را و عياشى همين روايت را از حضرت باقر (ع) مفصلا نقل نموده و نقل نموده که کلمه امم را اسقاط نمودند و در مجمع از امير المؤمنين (ع) نقل نموده که خداوند تعالى گرفت عهد محکمى را از انبياء پيش از پيغمبر ما که خبر دهند امت‌هاى خودشان را بآنکه مبعوث ميشود پيغمبرى باوصافى که در پيغمبر ما بود و بشارت دهند بمقدم او و امر کنند امت‌هاى خودشان را بتصديق او و عياشى از حضرت صادق (ع) روايت نموده که خداوند مبعوث نفرمود پيغمبرى را از آدم و پيغمبران بعد از او مگر آنکه آنها هر آينه بدنيا برميگردند و يارى ميکنند امير المؤمنين (ع) را و مراد از فرموده خداوند البته ايمان بياوريد باو پيغمبر (ص) است و مراد از البته يارى کنيد او را امير المؤمنين عليه السلام است و بعضى گفته‌اند مراد آنستکه خداوند از انبياء عهد گرفت که هر يک از آنها ديگران را تصديق نمايند و يارى کنند و هر پيغمبرى اگر تا زمان پيغمبرى که بعد از او مى‌آيد در دنيا باشد با او کمک کند و اگر نباشد وصيت کند که امت او بآن پيغمبر بعد از او ايمان بياورند و او را يارى کنند پس عهد موسى اين اين بود که بعيسى ايمان بياورد و عهد هر دو اين بود که بپيغمبر آخر الزمان ايمان بياورند و از امير المؤمنين (ع) روايت شده است که خداوند تعالى يک است و يگانه متفرد شد در يگانگى خود پس تکلم فرمود بکلمه پس شد نورى پس خلق فرمود از اين نور محمد (ص) را و مر او ذريه مرا پس تکلم فرمود بکلمه پس شد روح پس آن روح را خداوند در آن نور جاى داد و جاى داد آن نور را در بدنهاى ما پس ما روح خدا و کلمات او هستيم و بنور ما احتجاب فرمود خدا بر خلق و ما هميشه در سايه‌بان سبزى بوديم جائيکه نه آفتاب بوده و نه ماه و نه شب و نه روز و نه چشمى که بما بنگرد ما عبادت مى‌کرديم خدا را و تسبيح و تقديس مى‌نموديم او را و اين پيش
جلد 1 صفحه 445
از آن بود که خلق فرمايد خلقى را و گرفت ميثاق انبيا را بايمان و يارى با ما و اشاره باين است قول خداوند و اذ اخذ اللّه تا و لتنصرنه و مراد ايمان به محمد (ص) و نصرت وصى او است و زود است که همه يارى مى‌کنند او را و خدا از من و محمد (ص) گرفت عهد محکمى که با يکديگر کمک کنيم و من بعهد خود وفا نمودم و او را يارى کردم و و در رکابش جهاد نمودم و دشمنانش را کشتم و هيچ يک از انبياء با من کمک نکردند تا کنون ولى بعد از اين مرا يارى ميکنند و از مشرق تا مغرب بتصرف من در مى- آيد از آدم تا خاتم همه آنها را خداوند زنده ميکند و تمام انبياء مرسلين در رکاب من شمشير ميزنند بر فرق کفار و ظالمين اولين و آخرين که جمع شده‌اند از مرده و زنده چه بسيار روز عجيبى است آنروز که همه آنها لبيک‌گويان داعى حق را اجابت مى‌کنند و کوچه‌هاى کوفه پر ميشود فوج فوج از آنها همه شمشير بدوش رؤساى کفار و ظلمه و تابعين آنها از اول دنيا تا آنروز را مى‌کشند تا وعده خدا ظاهر و منجز شود آنجا که فرموده است وعده داده است خدا آنان را که ايمان آوردند و اعمال صالحه نمودند که جانشين فرمايد از خود ايشان را در زمين چنانچه جانشين نمود آنانرا که پيش از آنها بودند و متمکن کند براى آنها دينى را که پسنديده است براى آنها و بدل کند ترس ايشانرا با منى که عبادت کنند مرا و شريک قرار ندهند با من چيزى را يعنى عبادت کنند مرا بدون ترس از احدى در عبادت من و تقيه در بين نباشد و همانا از براى من است حمله و رجعت و منم صاحب حمله‌ها و رجعت ها و منم صاحب صولت‌ها و انتقام‌ها و دولت‌هاى عجبناک و من شاخ آهنم حديث طولانى است.
بيان جامع بنظر حقير مراد از نور حقيقت وجود است که ظاهر بالذات و مظهر غير است و مراد بروح حقيقت محمديه (ص) و علويه (ع) است و بعبارت حکمى عقل کلى عالم است که قوام موجودات باوست و مراد بذريه همان ائمه اطهارند که همه از يک حقيقت کليه بوجود آمده‌اند و آنها کلمات خدايند براى آنکه کلمه مظهر معنى است و اينها مظاهر انوار الهى هستند و بهمين مناسبت انوار خدايند و مراد از ابدان عالم مثال اين ذوات مقدسه است که اشباح ابدان است که مقدار و شکل دارند ولى سنگينى ندارند و مراد از سايه‌بان سبز آسمان نهم است که عرش الهى است و آنها در سايه عرش
جلد 1 صفحه 446
جاى داشته و دارند قبل از همه موجودات و کسى همرتبه با آنها نيست و فيض هميشه بتوسط آنها بخلق رسيده و ميرسد و جاى عهد الهى عالم ذرات است که تمام ذوات و حقائق موجودات در آن عالم به تبع علم الهى موجودند و در اين مقام ارواح انبياء و اولياء و سعدا و مؤمنين اولين و آخرين با يکديگر مجتمعند و تمام ارواح کفار و فجار و اشقيا و ظلمه همه با يکديگر اجتماع دارند و اين دو دسته در تمام عوالم ايمان بيکديگر دارند و کمک با هم ميکنند نهايت آنکه ائتلاف آنها بامر الهى است و ائتلاف اينها بامر شيطان است بنابراين صحيح است گفته شود خداوند از امت‌هاى انبياء عهد گرفت که بآنها ايمان بياورند و صحيح است گفته شود از انبياء عهد گرفت که به پيغمبر ما ايمان بياورند و امت‌هاى خودشان را مأمور بايمان به پيغمبر ما و نصرت امير- المومنين (ع) نمايند و نيز صحيح است گفته شود همه نصرت امير المؤمنين را مينمايند چون دانستى که اين دو وجود از يک حقيقتند دوئيت بهيچ وجه در بين آنها نيست يارى هر کدام يارى ديگرى است و ايمان بهر يک ايمان بديگرى است بلى نسبت ايمان به پيغمبر (ص) انسب است چون صاحب دعوت اوست و نسبت نصرت بامير المومنين (ع) اظهر است چون مظهر اتم اين اسم است و نيز صحيح است گفته شود ميثاق از انبياء گرفته شد که بيکديگر ايمان بياورند و با يکديگر کمک نمايند خلاصه آنکه تمام معانى صحيح و درست است و بر حسب اقتضأ مقامات اختلاف پيدا کرده است نهايت آنکه چون سر سلسله انبياء و اولياء حقيقت محمديه و علويه است و از آنها فيض شروع شده و به آنها ختم ميشود خوب است گفته شود اولا همه با اين حقيقت عهد بسته‌اند چون اصل خير و معدن و منتهاى آن اين خانواده و اين ارواح و انوار الهيه‌اند و در رتبه بعد خودشان با يکديگر و در رتبه بعد امت‌هاشان و شيعيانشان با آنها و در رتبه بعد از اين علماء با يکديگر و در رتبه اخير عدول مؤمنين با يکديگر و با علما و اوليا و انبياء تا منتهى شود بحضرت ختمى مرتبت
اى ختم پيغمبران مرسل
حلواى پسين و ملح اول
به بيان واضح‌تر عرض کنم طينت انبيا و اوليا و سعدا بمقتضاى جذبه‌هاى روحى که بين آنها است در تمام مراحل وجود از مبدء تا معاد با يکديگر معيت دارند و تصديق و کمک با يکديگر ميکنند و اين فطرت وديعت و عهد الهى است و قابليت آنها قبول عهد است و دعوت
جلد 1 صفحه 447
انبياء و ارشاد اولياء و ترويج علما مؤکد عهود الهى است و هر قدر جهت نورانيت و حقيقت قوت داشته باشد اين عهد محکم‌تر است لهذا خداوند در قرآن تصريح فرموده بنام و نشان پنج پيغمبر اولو العزم حضرت نوح و ابراهيم و موسى و عيسى و پيغمبر ما که از اينها ميثاق غليظ گرفتم و گمان ميکنم هيچ عهدى باستحکام عهد امير المؤمنين و پيغمبر (ص) نبوده و چون آنچه در عالم ذرات مقدر شده بايد از غيب بشهود آيد و دنيا و ما فيها اظله و عکوس و مراياى عالم غيب است هر تصديق و نصرتيکه تاکنون از انبيا و اوليا نسبت به حقيقت محمديه و علويه بروز و ظهور ننموده است بايد در رجعت ظاهر شود و اين خود برهانى است عقلى بر اثبات رجعت و از غنايم اين کتاب است که خداوند بقلم اين ذره جارى نمود بگير و غنيمت شمار قمى از حضرت صادق (ع) روايت نموده که خداوند در عالم ذرّ فرمود آيا اقرار کرديد و گرفتيد بر اين امر عهد مرا گفتند اقرار نموديم خداوند بملائکه فرمود شاهد باشيد و در مجمع از امير المومنين (ع) نقل نموده که خداوند فرمود اقرار کرديد و بر اين امر عهد از امت‌هاى خودتان گرفتيد و انبيا و امت‌هاى آنها گفتند اقرار نموديم بآنچه امر فرمودى ما را بآن خداوند فرمود پس گواهى دهيد بر اين امر بر امت‌هاى خودتان و من از جمله گواهانم بر شما و امت‌هاى شما و بعضى گفته‌اند که بعضى در باره بعضى شهادت ميدهند و بنظر حقير و به بيانيکه عرض شد همه صحيح است و ترکيب اين آيه از مشکلات معروفه بين نحاة و مفسرين است و بهترين تراکيب آنست که ما موصوله باشد و مبتدا و جمله لتؤمنن به خبر و بيان از معهود موثق و تقدير آيه آنستکه چيزى که دادم بشما از کتاب و حکمت براى آنست که ايمان بياوريد به پيغمبر آخر الزمان و بعد از اين ترکيب بهترين تراکيب آنستکه ما شرطيه زمانيه باشد يعنى زمانى که دادم بشما کتاب و حکمت را ايمان بياوريد به پيغمبر بعد از خودتان و اين ترکيب اگرچه سهل التناول‌تر است لکن ايمان را که مطلوب مطلق است مشروط مينمايد و اين معنى مراد نيست بلکه مراد آنستکه همه شما را منصب نبوت و کتاب دادم براى ايمان و نصرت از فرد اکمل که ختم و بدو دايره هستى است و البته لطف و دقت اينمعنى بر ارباب ذوق الهى پوشيده نيست و لما بکسر لام و آتينا بصيغه جمع نيز قرائت شده است.