تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
أَ فَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ وَ لَهُ أسلم مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ طَوْعاً وَ کَرْهاً وَ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ (83)
«1» بحار الانوار، جلد 53، باب الرجعه، صفحه 50، حديث 23
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 163
شأن نزول: ابن عباس نقل نموده چون اهل کتاب با هم مخاصمه نمودند در باب اولويت آنها به انتساب به حضرت ابراهيم عليه السّلام، حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم نفى هر دو را فرمود از انتساب. ايشان در غضب شده گفتند: به خدا ما راضى نيستيم به قضاوت تو و حکم تو را قبول ننمائيم؛ آيه شريفه نازل شد:
أَ فَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ: آيا پس غير دين خدا را، که اسلام است طلب مى‌کنند، وَ لَهُ أَسْلَمَ: و حال آنکه مر خداى را تسليم و انقياد نموده‌اند، مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ: هر که در آسمانها و هر که در زمين است، طَوْعاً وَ کَرْهاً: از روى رغبت و کراهت.
نکته: نکته: تقديم مفعول براى آن است که مقصود بالانکار است، يعنى آيا اعراض مى‌کنند از ايمان، پس غير از دين خدا مى‌طلبند.
تبصره: در بيان آيه شريفه مفسرين را اقوالى است:
1- در کتاب توحيد صدوق رضوان اللّه عليه و عياشى از حضرت صادق عليه السّلام مروى است که: مراد از اسلام، توحيد خداى تعالى است. «1» 2- تفسير برهان- ابن بکير گويد: سؤال نمودم حضرت ابو الحسن عليه السّلام را از اين آيه شريفه، فرمود: نازل شده در حق حضرت قائم عجل اللّه فرجه؛ اذا خرج باليهود و النّصارى و الصّابئين و الزّنادقة و اهل الرّدّة و الکفّار فى شرق الارض و غربها فعرض عليهم الاسلام فمن اسلم طوعا امره بالصّلوة و الزّکوة و ما يؤمر به المسلم و يجب للّه عليه و من لم يسلم ضرب عنقه حتّى لا يبقى فى المشارق و المغارب احد الّا وحّد اللّه. «2» (الحديث) يعنى: وقتى خروج نمايد حضرت قائم عجل اللّه فرجه به يهود و نصارى و بت پرستان و زنادقه و اهل
«1» تفسير عياشى، جلد اول، صفحه 183، فراز آخر حديث 78.
«2» تفسير برهان، جلد اول، صفحه 296، حديث 5.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 164
رده و کفار در شرق و غرب زمين، پس عرضه فرمايد بر ايشان اسلام را. پس هر که اسلام آورد به طوع، امر فرمايد او را به نماز و زکات و آنچه را امر شده به آن مسلمان، و واجب فرموده خدا بر او؛ و هر که اسلام نياورد، گردنش را زند تا آنکه باقى نماند در مشارق و مغارب هيچکس مگر موحد شود خدا را.
3- «اسلم به معنى خضع» يعنى هر که در آسمان و زمين است، خداى را خاضع و ذليل است: يا به طوع مثل مؤمنان، يا به کره مثل کافران.
4- مطيع و فرمانبردارند به اسلام آوردن به سبب تفکر در آيات داله بر طريق هدايت و پيروى حجج بينه، و در حالتى که کاره باشند دين اسلام را به سبب شمشير اهل اسلام يا مشاهده آنچه ملجأ شوند به اسلام.
5- مراد از اسلام انقياد باشد، يعنى در حالتى که منقاد امر الهى هستند مثل ملائکه و مؤمنين؛ و مسخر فرمانند مثل کفار، چه آنها قدرت ندارند بر امتناع از آنچه حکم سبحانى در باره ايشان جارى شده است.
وَ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ: و به سوى جزاى حق تعالى باز گردانيده شوند تمام مطيعين و کارهين در آسمان و زمين.
تتمه: خواص آيه شريفه:
1- در اصول کافى- اصبغ بن نباته روايت نموده: مردى خدمت حضرت امير المؤمنين عليه السّلام عرض کرد: مرا دابّه‌اى است که سرکش شده، تمکين نمى‌نمايد. حضرت فرمود: بخوان در گوش راست او: وَ لَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ (تا آخر)، پس خواند آيه را، مرکب او رام و منقاد شد. «1» 2- در کافى- از احدهما (حضرت صادق يا باقر عليهما السلام) مروى است: هر حيوانى که سرکشى کند و تمکين ندهد صاحبش را، هر آينه در گوش راست او اين آيه را تا آخر بخواند. «2»
«1» اصول کافى، جلد 2، کتاب القرآن، باب فضل القرآن، صفحه 624، حديث 21.
«2» فروع کافى، جلد 6، کتاب الدّواجن، صفحه 539، حديث 14.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 165
3- در امالى- شيخ طوسى رضوان اللّه عليه از آن حضرت مروى است که: وقتى بترسى امرى را، پس بگذار دست راست را بر کاسه سر خود و بخوان به آواز بلند اين آيه را. راوى گويد: شبى در وادى جنّ عبور من افتاد، گفتند:
بگيريد اين آدمى را من اين آيه را خواندم، ديگران گفتند: چگونه بگيريم او را و حال آنکه او احتجاب خود به اين آيه طيّبه نمايد. «1» اعجاز: در خصائص الائمه سيد مرتضى رضوان الله عليه و حديقة الشيعه مقدس اردبيلى رضوان الله عليه شخصى نزد عمر بن خطاب آمد، گفت:
چهار پاهاى من سرکش شده اصلا تمکن نمى‌کنند، پس عمر نامه‌اى نوشت:
من عمر امير المؤمنين الى مردة الجنّ و الشّياطين ان تذلّلوا هذه المواشى لهذا الرّجل! اين نامه‌اى است از عمر امير المؤمنين به سوى مرده جن و شياطين، که رام کنيد مواشى اين مرد را. نامه را در آن مکانى که چهار پاهاى او بودند، به آواز بلند خوانده. به محض شنيدن، آن طائفه از چهار طرف بر او حمله نمودند. ناگاه جمعى از خويشان او پيدا شده، او را خلاص نموده به خانه بردند. مدتى معالجه کردند. پس از آن، مراجعت به مدينه کرده. ابن عباس را ملاقات، جريان را بيان نمود، و حضرت امير المؤمنين عليه السّلام در حين رفتن آن مرد اخبار فرموده بود که مجروح و مأيوس مراجعت خواهد کرد. پس نزد آن حضرت آمد حضرت فرمود: به آن مکان برو و به آواز بلند بگو که: على عليه السّلام مرا فرستاده و اين دعا بخوان: اللّهمّ انّى اتوجّه اليک بنبيک نبىّ الرّحمة و اهل بيته الّذين اخترتهم على العالمين اللّهمّ ذلّل صعوبتها و اکفنى شرّها فانّک الکافى المعافى الغالب القاهر.
و هنوز دعايش تمام نشده بود که همه چهار پاهاى او دفعة مجتمع شده، زانوها و سرهاى خود را به خاک نهادند. پس به هر طرف که مالک مى‌رفت، حيوانات مانند غلام و کنيز، ذليل و تابع و مطيع مى‌رفتند. «2»
«1» امالى شيخ طوسى، جزء دهم، صفحه 177 (چاپ سنگى)
«2» حديقة الشيعه، محقّق اردبيلى، صفحه 422.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 166