اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
إِذ قال‌َ لِأَبِيه‌ِ وَ قَومِه‌ِ ما تَعبُدُون‌َ (70)
زماني که فرمود براي پدرش و قوم او چيست شما عبادت ميکنيد او را.
مفسرين عامه مي‌گويند پدر ابراهيم همين آزر بوده و لکن اينکه غلط صرف است و مکرر، تذکر داده‌ايم، در مجمع البحرين بعد از نقل کلمات عامه ميگويد «و ليس بشي‌ء لانعقاد- الاجماع من الفرقة المحقة علي ان اجداد نبينا (ص) کانوا مسلمين موحدين الي آدم و قند تواتر عنهم (يعني الأئمه) نحن من اصلاب المطهرين و ارحام المطهرات لم تدنسهم الجاهلية بادناسها و قد نقل بعض الافاضل عن بعض کتب الشافعية کالقاموس و شرح الهمزية لابن الحجر المالکي بأن آزر کان عم ابراهيم و کان ابوه تارخ و مثله نقل بعض الافاضل انه لا خلاف بين النسابين ان اسم ابي ابراهيم تارخ و هذا غير مستبعد لاشتهار تسمية العم بالاب في الزمن السابق» (انتهي کلامه).
اقول: مکرر بيان شده که نفس قرآن دلالت دارد بر اينکه آزر پدر ابراهيم نبوده و لو در بسياري از آيات مثل همين آيه اطلاق اب بر او شده بعد از جمع بين دو آيه يکي در سوره برائة و ديگري در سوره ابراهيم اما در سوره برائة ميفرمايد وَ ما کان‌َ استِغفارُ إِبراهِيم‌َ لِأَبِيه‌ِ إِلّا عَن مَوعِدَةٍ وَعَدَها إِيّاه‌ُ فَلَمّا تَبَيَّن‌َ لَه‌ُ أَنَّه‌ُ عَدُوٌّ لِلّه‌ِ تَبَرَّأَ مِنه‌ُ (آيه 114) و مسلما اينکه تبري در زمان جواني ابراهيم بوده و اوائل بعثت پس مسلما از آزر تبري کرده و ديگر در حق او استغفار نکرده بنص اينکه آيه و اما در سوره ابراهيم ميفرمايد از قول ابراهيم: الحَمدُ لِلّه‌ِ الَّذِي وَهَب‌َ لِي عَلَي الکِبَرِ إِسماعِيل‌َ وَ إِسحاق‌َ- الي قوله- رَبَّنَا اغفِر لِي وَ لِوالِدَي‌َّ وَ لِلمُؤمِنِين‌َ يَوم‌َ يَقُوم‌ُ الحِساب‌ُ (آيه
جلد 14 - صفحه 39
42 و 43) و نص اينکه آيه در زمان کبر و پيري ابراهيم بوده پس معلوم ميشود که والد ابراهيم غير از آزر است که از او تبري جسته پس عامه عمياء اگر اجماع شيعه را قبول ندارند و تواتر اخبار را هم منکرند نميتوانند قرآن را منکر شوند.
(إِذ قال‌َ لِأَبِيه‌ِ) آزر، (وَ قَومِه‌ِ) ظاهرا مرجع ضمير ابيه هست يعني قوم آزر چون آزر گفتند منجم نمرود بود و در دربار دولتي بود و ممکن است مرجع خود ابراهيم باشد و مراد از قوم کساني که مأمور به دعوت آنها بود مثل قوم ساير انبياء.
(ما ذا) اشاره بخفت است که اينکه چه چيز است يک قطعه چوب يا سنگ تراشيده، (تَعبُدُون‌َ) ميپرستيد!.