تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
إِلاَّ مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ (89)
إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ: مگر کسى که بياورد خدا را و حضور بهم رساند در پيشگاه الهى، بِقَلْبٍ سَلِيمٍ: به قلب و دل خالص از کفر و معصيت، زيرا که او مال خود را در راه حق خرج کرده باشد و اولادان را به راه حق ارشاد نموده به قصد آنکه شفعاى او باشند، هر آينه مال و اولاد او را فايده رساند در آن روزى که مال و اولاد سود ندهد.
تنبيه: مفسرين را در بيان «قلب سليم» وجوهى است:
1- در کافى- ابن عينيه روايت نموده که از حضرت صادق عليه السّلام
جلد 9 - صفحه 447
سؤال نمودم از اين آيه، فرمود: «قلب سليم» قلبى است که ملاقات نمايد پروردگار خود را در حالتى که نيست در او غير از خدا هيچکس، يعنى بيرون کند از قلب خود دوستى غير خدا و اشتغال به غير او سبحانه را؛ و هر قلبى که در او شرک يا شک باشد، پس او ساقط است و جز اين نيست که زهد در دنيا را خواهد براى اينکه فارغ شود قلوب آنان براى آخرت. «1» 2- روايت ديگر از آن حضرت فرمود: قلب سليم قلبى است که سالم باشد از محبت دنيا. «2» 3- نزد بعضى مراد قلبى است که سالم باشد از فساد و معاصى. و تخصيص قلب به سلامت، به جهت آنست که هرگاه سالم ماند قلب، هر آينه سالم باشد جوارح از فساد؛ زيرا فساد جوارح نباشد مگر از قصد و عزم قلب به فساد و معصيت.
4- سعيد بن مسيب گفته: مراد قلب سليم دل مؤمن است که صحيح و سالم باشد از علت نفاق به خلاف منافق که دل او مريض است به نفاق. «3» و اينکه گفته‌اند سلامتى قلب اخلاص است در شهادت توحيد و رسالت، به همين معنى باشد.
نکته: قوله «الّا من اتى اللّه بقلب سليم» استثناء است از آنچه مال و اولاد دالند بر آن که غنا باشد، يعنى آن روز غنا نفع ندهد مگر غنائى که سليم القلب بوده باشد، زيرا غناى مرد در دين به سلامتى قلب اوست از کفر و معاصى، همچنانکه غناى او در دنيا به مال و اولاد است. بنابراين مضاف محذوف باشد، يا استثناء منقطع، و معنى آنکه آن روز مال و اولاد نفع نرساند، و لکن سلامتى کسى که بيايد به قلب سليم، نفع دهد او را. «4»
«1». تفسير الصّافى، ج 4، ص 41، چاپ سعيد مشهد، به نقل از کافى.
«2». تفسير الصّافى، ج 4، ص 41، چاپ سعيد مشهد، به نقل از مجمع.
«3». تفسير ابو الفتوح رازى، ج 8، ص 347، چاپ کتابفروشى اسلاميّه.
«4». تفسير منهج الصادقين، ج 6، ص 460، چاپ کتابفروشى اسلاميّه.
جلد 9 - صفحه 448