تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظاماً فَکَسَوْنَا الْعِظامَ لَحْماً ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ فَتَبارَکَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ «14»
بعد مرتبه سوم را بيان فرمايد:
ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً: پس آفريديم نطفه را خون بسته، يعنى تحويل داديم نطفه را از صفات منى به صفات علقه، و شکى نيست ميان قطعه خون بسته و آب منى مباينت شديده مى‌باشد.
جلد 9 - صفحه 116
مرتبه چهارم: فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً: پس ايجاد نموديم آن خون بسته را قطعه گوشتى. تحويل صفاتى را به صفاتى، ايجاد و خلق ناميده، براى آنکه خداوند سبحان به قدرت کامله و حکمت شامله، فانى نمايد بعض اعراض آن را و ايجاد فرمايد بعض اعراض ديگر را.
مرتبه پنجم: فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظاماً: پس ايجاد نموديم آن قطعه گوشت را بتدريج استخوانها، يعنى به قدرت کامله آن قطعه گوشت را گردانيديم استخوانها را گوشت مانند برهنه اى که جامه در او پوشانند و هر مرتبه مدت بيست روز انجام پذيرد از اول مرتبه که نطفه در رحم قرار گيرد تا به مرتبه ششم رسد که استخوانها گوشت پوشانيده شود، چهار ماه تمام گردد روح به امر الهى در آن دميده شود.
مرتبه هفتم: ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ: پس آفريديم او را خلقى ديگر که مباين است با خلق اول بينونت کلى، زيرا اولين مرتبه آب گنديده نجس و بتدريج خداوند حکيم رسانيد او را در مرتبه آخر به حيوان ناطق و بينا و گويا و شنوا، و درآورد او را به هيکلى نيکو و هيئتى زيبا، و پوشانيد بر او لباس رعنا.
فَتَبارَکَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ: پس برتر و بالاتر است خداى بهترين آفرينندگان، و دائم ثابت است خير او. يا سزاوار تعظيم است، زيرا لايزال و قديم است.
نکته: ممکن است آيه شريفه «أفعل» وصفى باشد، يعنى خالق نيکو خدا باشد فقط. يا بر فرض وجود خالقى، خدا احسن الخالقين است.
تنبيه: اصل «خلق» در لغت به معنى تقدير و اندازه گرفتن باشد، لذا اندازه گيرنده و قالب ريزنده را خالق گويند. پس معنى آيه شريفه آنکه: متعالى است خدائى که نيکوترين تمام خالقان و اندازه گيرندگان است، و تقديرکننده حقيقى مختص است به ذات الهى فقط، زيرا بندگان چون احاطه علميه به حقايق اشياء ندارند، تقدير و اندازه آنها از تمام جهات کامل نباشد، هر چند ماهر و دانا باشند به خلاف ذات حکيم على الاطلاق که تمامى موجودات را از ذره‌اى تا دره‌اى بر وفق حکمت و مصلحت تقدير و خلق فرموده و عقول از ادراک آن
جلد 9 - صفحه 117
عاجز و متحير است. نمونه آن خلق انسانى است بدين اطوار مختلفه و عجايبات کثيره. بنابراين خالق حقيقى، ذات يگانه خدا باشد، و استعمال خالق در بندگان به تقييد خواهد بود مثل خالق الاديم.
عرب گويد: «خلقت الاديم نعلا» مانند کلمه «رب» که اطلاق حقيقى آن منحصر است به خداى تعالى، در بندگان استعمالش به تقييد باشد مثل «رب الدار».