تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
کُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ لَوْ آمَنَ أَهْلُ الْکِتابِ لَکانَ خَيْراً لَهُمْ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَ أَکْثَرُهُمُ الْفاسِقُونَ (110)
ترجمه
بوديد بهتر امتى که آشکار کرده شد براى مردم امر ميکنيد به معروف و نهى ميکنيد از منکر و ايمان ميآوريد بخدا و اگر ايمان ميآوردند اهل کتاب هر آينه بود بهتر از براى آنها برخى از آنها گروندگانند و بيشتر آنها نافرمانان.
تفسير
در دلالت فعل بر زمان و مشتق بر ذات اختلاف شده است علما ادب قائل بدلالت شدند و جزء معرف فعل قرار داده‌اند و بعضى از محققين انکار نموده و تفاوت مشتق و مصدر را باعتبار دانسته‌اند اخيرا مرحوم آخوند قدس سره تحقيقاتى در اطراف مشتقات نموده ولى انصاف آنستکه شيخ استاد ما عليه الرحمه پرده از چهره مطلب برداشته و تحقيق وافى فرموده کسيکه در مقام تحقيق باشد بايد بمشتق کفاية و درد مراجعه نمايد و آنچه در اين مقام لازم است تنبه داده شود آنستکه فعل ماضى بر گذشتن امر دلالت دارد و اينکه فيض ره در اين مقام فرموده کون شامل ازمنه است و اختصاصى بماضى ندارد مانند کان اللّه غفورا رحيما مورد اشکال است بلکه صحيح نيست و نسبت فعل ماضى بخداوند و خلق موجب تغيير معنى ماضى نمى- شود و اشکالات مرحوم آخوند ره و اهل معقول وارد نيست و بيانش از وظيفه اين کتاب خارج است حقير هم در حواشى خودم بر درر الفوايد توضيحات کامله داده‌ام
جلد 1 صفحه 477
در هر حال خداوند مى‌فرمايد شما بهتر امتى بوديد که از بين امم بيرون آمديد و جلوه‌گر شديد از براى مردم چون امر بمعروف و نهى از منکر مى‌کنيد بنابراين کلام از جمله تأمرون بالمعروف ببعد مستانف است براى بيان خيريت و چون ايمان بخدا داريد که آن متضمن است ايمان بهر چه را واجب است ايمان بآن چون ايمان بخدا وقتى حقيقت و اهميت پيدا مى‌کند که در نتيجه آن ايمان باوامر الهى پيدا شود و اينکه مؤخر از امر بمعروف و نهى از منکر شده است با آنکه بر حسب ترتيب مقدم است براى دلالت بر آنستکه آنها اينکار را براى ايمان بخدا و تصديق باو و اظهار احکام دين خدا نمودند حقير عرض ميکنم اين امر طبيعى است که هر کسى عقيده خود را بر سايرين ميخواهد تحميل کند پس لا بد کسيکه ايمان کامل بخداوند و اوامر و نواهى آن داشته باشد در امر بمعروف و نهى از منکر طبعا کوتاهى نمى‌کند و اين کوتاهى که از طرف ما ميشود نوعا بواسطه ضعف ايمان است اين دلالت ظاهر آيه است که عرض شد و معلوم است که مادامى که اين صفات در اين امت باقى باشد چنانچه در بدو ظهورشان متصف بودند بهترين اممند و اگر اين صفات مبدل شد حکم هم مبدل ميشود چون معلل بوده و بهيچ وجه دلالت ندارد بر آنکه هميشه اين امت بهترين اممند يا همه افراد اين امت بهترند يا اجماعشان بر امرى حجت است بلى اگر داراى اين اوصاف باشند چون دينشان اکمل اديان است و آنها هم مؤمن و عامل و مروج دين هستند البته بهترين اممند ولى قمى از حضرت صادق (ع) نقل نموده که در حضور آن حضرت اين آيه را تلاوت نمودند فرمود اين‌ها بهترين امم بودند که امير المؤمنين و حسنين عليهم السلام را کشتند قارى عرض کرد پس چگونه بوده است فرمود ائمه نازل شده بدليل مدحى که از آنها فرموده است و عياشى از آنحضرت نقل نموده که قرائت حضرت امير المؤمنين (ع) ائمه بوده و مراد آل محمدند و نيز از آنحضرت نقل شده که اين آيه در شأن پيغمبر و اوصياء او بخصوص نازل شده پس فرموده است شما بهترين ائمه هستيد که امر بمعروف و نهى از منکر مى‌نمائيد و در برهان از آنحضرت نقل نموده که در تفسير اين آيه فرمود مراد امتى است که باجابت رسيده است براى آنها دعاى ابراهيم پس آنها امتى هستند که مبعوث فرموده است خداوند در آنها و از آنها و بسوى آنها و آنها ائمه وسطى هستند و آنها بهتر
جلد 1 صفحه 478
امتى هستند که آشکار شده‌اند از براى مردم و در مناقب از حضرت باقر (ع) نقل نموده که مراد محمد و على و اوصياء از اولاد او هستند بنظر حقير اين آيه هم به مناسبت اين اخبار در شأن مبلغين و دعاة اسلام وارد شده است نهايت آنکه افراد کامله اين عنوان همان ائمه معصومين عليهم السلامند و بايد حمل شود بعضى از آنها بر آنکه مراد از امة ائمه است و در مصحف کامل اين قسم ضبط شده است و بنابر اين خيريت اختصاص بزمانى دون زمانى ندارد زيرا که ائمه و دعاة بحق و مبلغين احکام اسلام هميشه بهترين خلق بوده و هستند و خواهند بود بواسطه اشتراط علم و تقوى و کمال دين مبين اسلام و شرف آن بر ساير اديان حقه در زمان خودشان و مناسب با اينمعنى است لام در للناس چون نفع اين سلسله براى جامعه بشر معلوم است و اينکه کنتم در بعضى از اين اخبار بانتم تفسير شده است براى دفع توهم اختصاص بزمان گذشته است يعنى بوديد شما در علم الهى بهترين پيشوايان که معرفى شديد بملل دنيا و بيرون آمديد از مکمن غيب براى نفع مردم چون داراى اين صفاتيد و هر کس داراى اين صفات باشد از اين امت بهترين پيشوايان و دعاة الى الحق است نهايت آنکه افراد کامله همان امت وسط و امت مسلمه و ذريه طاهره و آل ابراهيمند که آنحضرت دعا فرموده و من ذريتنا امة مسلمة و باجابت رسيد و پيغمبر (ص) در بين آنها مبعوث شد با آنکه از آنها بود و تعليمات کامله‌اش بآنها رسيد خلاصه آنکه ائمه معصومين ميخواهند بفرمايند مراد از امت در اين آيات جماعت مخصوصى هستند که داراى اوصاف خاصه هستند و اکمل آنها معصومين عليهم السلام هستند بلکه با وجود آنها اين منصب مخصوص بآنها است و کسان ديگر که لايق باشند بايد منصوب از قبل آنها باشند پس ميتوان گفت آيه در شأن آنها بالخصوص نازل شده است و اگر اهل کتاب ايمان ميآوردند از براى دنيا و آخرتشان بهتر بود ولى افسوس که بعضى از آنها مانند عبد اللّه سلام و اصحابش مؤمن هستند و بيشتر فاسق و متمردند که قبول دعوت اسلام را ننمودند.