اين آيه بشارتى به نيکوکاران و هشدارى به خلافکاران است که اعمال شما بى‌کم و کاست، کيفر و پاداش داده مى‌شود، چنانکه فيض کاشانى مى‌گويد:
هشدار که هر ذرّه حسابست در اينجا
ديوان حسابست و کتابست در اينجا
«خَرْدَلٍ» نام گياهى است که دانه‌هاى بسيار ريز سياه دارد و در کوچکى و حقارت، ضرب المثل شده است.
«ميزان» به معناى وسيله‌ى سنجش، بارها در قرآن مجيد مطرح شده و مورد تأکيد خداوند متعال قرار گرفته است. ناگفته پيداست که سنجش هر چيزى با وسيله‌اى متناسب با آن صورت مى‌پذيرد، مثلًا براى سنجش درجه‌ى هوا، آن را با دماسنج، براى اندازه گيرى طول، آن را با متر و براى سنجش وزن اشيا، آن را با کيلو محاسبه مى‌کنند. بديهى است که براى سنجيدن انسان و اعمال او نيز از وسيله‌اى متناسب با او که همان انسان کامل است استفاده شود، همانطور که در روايات آمده است: امامان معصوم و انبيا و اوصيا عليهم السلام موازين قسط هستند. «1» و در زيارتنامه‌ى اميرالمؤمنين علىّ عليه السلام نيز مى‌خوانيم: «السلام على ميزان الاعمال» «2» سؤال: اگر واقعاً محاسبات خداوند، اينچنين دقيق است، پس ديگر عفو و کرم الهى چه جايگاه و توجيهى دارد؟!
پاسخ: حسابرسى يک اصل است و لطف و بخشش اصل ديگر که هر کدام در جاى خود محفوظ است و منافاتى با ديگرى ندارد.
سؤال: در بعضى آيات آمده است که خداوند براى گروهى از مردم، ميزانى برپا نمى‌کند، «فَلا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَزْناً» آيا ميزان براى افراد خاصّى خواهد بود؟
پاسخ: خير، ميزان براى همه‌ى انسان‌ها اقامه خواهد شد، امّا از آنجا که ميزان براى محاسبه‌ى اعمال است، وقتى تبهکارى چيزى در بساط ندارد تا ارائه کند و جهنّمى بودنش
«1». کافى، ج 1، ص 469؛ معانى الاخبار، ص 31.
«2». تفسير نمونه.
جلد 5 - صفحه 458
قطعى و مسلّم است، ديگر نيازى به برپايى ميزان نيست و سنجش بى‌معناست. «1»