تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَ شاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَکِّلِينَ (159)
ترجمه
پس همانا برحمتى از خدا نرمى کردى با آنها و اگر بودى بدخوى سخت دل هر آينه پراکنده ميشدند از دور تو پس درگذر از ايشان و طلب آمرزش کن از براى ايشان و مشورت کن با آنها در کار پس چون عزم کردى پس توکل کن بر خدا بدرستيکه خدا دوست دارد توکل کنندگانرا..
تفسير
يکى از اموريکه مدخليت تامه در تکميل رياست الهيه و نيل بغرض دعوت و تبليغ احکام اسلام دارد ملايمت و ملاطفت و مدارا و سلوک با دوست و دشمن و سعيد و شقى است که تا اين خلق در کسى نباشد نائل باين مقصود نميشود و محبوبيت عامّه پيدا نمى‌کند و کلامش در قلوب مؤثر نمى‌گردد و اين هر قدر غريزى و الهى باشد بيشتر مفيد است زيرا که هر قدر شخص مواظب باشد که خود را متخلق باين خلق نمايد نميتواند مانند کسى که اين خلق طبيعى و فطرى او است رفتار نمايد و يکى از مواهب الهيه نسبت بخاتم انبياء اين بود که با دوست و دشمن و موافق و منافق چنان ملايمت و ملاطفت مى‌فرمود که همه گمان ميکردند دوست‌تر از پيغمبر (ص) کسى را ندارند و يکى از موارديکه اين خلق از آن حضرت جلوه تام نمود وقتى بود که از جنگ احد مراجعت فرمود و فراريان بحضور مبارک رسيدند با آنکه برخلاف فرمان پيغمبر (ص) عمل نموده بودند و مواقع جنگى را براى غنيمت از دست داده بودند و معصيت کبيره فرار را مرتکب شده و پيغمبر (ص) و امير المؤمنين (ع) را واقعا تسليم کفار نموده بودند پيغمبر ابدا خشونت و تعرض نفرمود بلکه با کمال ملايمت با آنها سلوک فرمود و از مخالفت فرمان خود عفو فرمود و از براى کبائر آنها طلب مغفرت کرد از خداوند و البته معلوم است اين درجه از رحمت و عطوفت
جلد 1 صفحه 522
نيست مگر رشحه از رحمت رحمانيه که نصيب آن حضرت شده بود پس کلمه ما در صدر آيه يا زائده است براى تاکيد يا استفهاميه است براى تعجب و اگر حضرت ختمى مرتبت بد خلق و بد زبان و قسى القلب بود اکثر اصحاب خصوصا آنهائيکه براى جاه و مال دور حضرت جمع شده بودند و اقلا سياهى لشگر بودند از دور حضرت متفرق مى‌شدند و اميد اين نبود که بتدريج متعظ شوند و موفق بخلوص نيت کردند يا اقلا از نسل آنها اولاد صالحى بيرون آيد بلى همينقدر پيغمبر غمناک شد براى آنها که چرا شيطان آنها را فريب داد تا از فيض جهاد باز بمانند و بمعصيت خدا و رسول گرفتار شوند و اينهم براى آن بود که آنها بدانند کار بدى کردند و ديگر مرتکب نشوند و بفهمند که پيغمبر تا چه درجه نسبت بآنها رأفت و رحمت دارد که باز براى حال آنها غمناک شده است علاوه بر همه بنظر حقير چون منافقين اعتراض داشتند که اگر پيغمبر (ص) برأى ما عمل فرموده بود و از شهر خارج نشده بود مسلمين شکست نمى‌خوردند و تلفات نمى‌دادند خداوند مأمور فرمود آن حضرت را بمشورت با آنها در آتيه که موجب تسکين قلب آنها شود و تصور نکنند که در تمام موارد آن حضرت برخلاف رأى آنها عمل مى‌فرمايد و اين سنت سينه در امت باقى بماند و بدانند که چنين شخصى که در واقع عقل کل عالم بوده و حکمت و عقل و تدبيرش مورد تصديق تمام عقلا و حکماء و مدبرين دنيا است اگرچه معتقد برسالتش نباشند مأمور بمشورت شده است پس نبايد کسى بعقل خود مغرور شود و از مشورت خوددارى نمايد و از فخر رازى نقل شده است که ابو بکر و عمر بودند که پيغمبر در اين آيه مأمور بمشورت با آنها شد در هر حال معلوم است که مقصود آن نيست که پيغمبر (ص) برأى آنها عمل فرمايد بلکه مراد تأليف قلب و بروز ميزان عقل و خلوص نيت آنها است چنانچه در باب مشورت با زنان وارد شده است که با آنها مشورت کنيد و مخالفت نمائيد بنظر حقير آنجا هم مراد اين نيست که آنچه زنها رأى دادند برخلاف رفتار نمائيد بلکه مقصود آنستکه براى بدست آوردن دل آنها با آنها مشورت کنيد ولى مطابق صلاح امر را انجام دهيد و برأى آنها اعتماد ننمائيد و اينجا معلوم است که مورد آيه منافقين و فراريانند و آنها قابليت اينمعنى را ندارند که کمک فکرى به پيغمبر بدهند پس حکمت مشورت يا يکى از آنها است که عرض شد يا اگر مستشار از اوائل
جلد 1 صفحه 523
و سابقين در اسلام باشد که ميزان عقل و خلوص نيت آن بدست آمده باشد و محتاج بتأليف قلب نباشد يا فظّ غليظ القلب باشد که باين چيزها رام نه شود لابد بمصلحت آنستکه فتنه و فساد نکنند و رسما علم مخالفت را بر پا ننمايند در هر حال بعد از مشورت باز موقوف باراده سنيّه حضرت رسالت پناهى است که آنچه را صلاح بداند متوکلا على اللّه بجا آورد، تا آنچه را خداوند صلاح بداند از خير براى آنها پيش آورد زيرا که معنى توکل آن نيست که انسان در تهيه اسباب و تحصيل احراز صلاح خود کوتاهى نمايد بلکه مراد آنستکه با تهيه اسباب و وسائل ظاهريه و اخذ تصميم بر طبق مصلحت که بمشورت و فکر احراز شده باز کار را با توکل بخدا بجاى آورد به اين معنى که اعتماد باسباب ظاهريه و اصابت رأى خود نداشته باشد و از خدا بخواهد که او رشد و صلاح و فلاح را برايش بيش بياورد و بعد از تصميم ترديد و تلون خاطر بخود راه ندهد که آنهم از امورى است که مانع از وصول انسان بمقاصد عاليه خود ميشود و خداوند اهل توکل را دوست دارد زيرا که آنها معرفت بخدا دارند و امرشان را بخدا تفويض نموده‌اند خداوند هم آنها را بخير و صلاح خودشان ميرساند تا از طرفين بلوازم محبت عمل شده باشد و از پيغمبر (ص) روايت شده است که هيچ تنهائى پر وحشت‌تر از خود بينى و خود رأيى نيست و هيچ پشت گرمى بهتر از مشورت نمودن در امور نميباشد و در نهج البلاغه است که کسى که مستبد برأى خود باشد هلاک ميشود و کسيکه با مردان مشورت نمايد شريک در عقل آنها خواهد بود و نيز در آن کتاب است که استشاره عين هدايت است و در خطر است کسيکه مستغنى برأى خود باشد از مشورت و در خصال از حضرت صادق (ع) روايت نموده که مشاوره نمائيد در امور خود با کسانيکه خدا ترسند و عياشى از حضرت جواد (ع) روايت فرموده که ببعضى از اصحاب خود امر فرمودند که مشورت نمايد در امور خود از کسى که آئين شهر و طرز سلوک با پادشاه را ميدانست و بدستور و صلاح ديد او رفتار نمايد و فرمودند مشورت مبارک است و خداوند دستور داده است در اين آيه بپيغمبر خود که به مشورت عمل نمايد و البته اين امر هم مخفى نيست که مشورت در جائيست که محتاج بشور باشد مانند اغلب امور مهمه دنيويه نه از قبيل واجبات شرعيه يا مستحبات مؤکّده که مزاحمى نداشته باشد يا بعضى امور جزئيه دنيويه يا کليه که
جلد 1 صفحه 524
صلاح و فسادش واضح باشد و احتمال داده نشود که بواسطه مشورت اعتقاد شخص منقلب شود و مستشاريکه مقصود عمل برأى آن باشد بايد امين و عاقل و خيرخواه و خيرگو و خدا ترس باشد و بنظر حقير بعد از استشاره با اين قبيل اشخاص ديگر جاى ترديد نيست خوب است با قوت قلب متوکلا على اللّه اقدام نمايد و پيش از اقدام دو رکعت نماز بخواند بقصد قربت مطلقه و از خدا بخواهد که خير او را پيش بياورد و اگر اين نماز و طلب خير را قبلا بجا آورد و بعد استشاره کند نيز خوب است.