تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ أُحِيطَ بِثَمَرِهِ فَأَصْبَحَ يُقَلِّبُ کَفَّيْهِ عَلى ما أَنْفَقَ فِيها وَ هِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها وَ يَقُولُ يا لَيْتَنِي لَمْ أُشْرِکْ بِرَبِّي أَحَداً (42)
وَ أُحِيطَ بِثَمَرِهِ: و احاطه کرده و فرا گرفته شد عذاب الهى به ميوه آن باغ کافر، و نابود گرديد به اين وجه که آتشى از آسمان نازل شد و جميع باغ از اشجار و اثمار را سوزانيد و عمارات او را خراب و ويران گردانيد. فاصبح: پس صبح کرد فطرس و آن حال را مشاهده نمود. يُقَلِّبُ کَفَّيْهِ: مى‌گردانيد هر دو دست خود را، يعنى از روى حسرت دست بر دست مى‌زد و حسرت مى‌خورد.
عَلى ما أَنْفَقَ فِيها: بر آنچه خرج کرده بود در آن باغ و عمارت. وَ هِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها: و حال آنکه بناهاى آن باغ افتاده بود بر سقفهاى خود، يعنى اول سقفها افتاده و بعد از آن ديوارها روى آن افتاده. يا چفته‌اى که بسته
جلد 8 - صفحه 59
بود بيفتاد و آنگاه تاک‌هاى به روى آن فرود آمد. و فطرس آن عذاب را مشاهده و دست بر دست مى‌زد. وَ يَقُولُ يا لَيْتَنِي: و مى‌گفت: اى کاش، لَمْ أُشْرِکْ بِرَبِّي أَحَداً: شريک نمى‌ساختم به پروردگار خود هيچکس را تا بوستان من به سبب شرک من خراب نمى‌شد. و ممکن است اين تمناى او، رجوع بوده باشد از کفر به ايمان، و يا غرض او از اين پشيمانى بقاى مال دنيوى بوده نه قصد ايمان؛ و به هر حال هر کدام که باشد فايده‌اى براى او نخواهد داشت، چنانچه اثرى هم مترتب نشد.
تبصره: خواجه نصير الدين طوسى (رحمه اللّه) در کتاب اخلاق خود فرمايد:
اول فکر و آخر عمل بود، چنانچه در تمامى صناعات مقرر باشد، زيرا مثلا نجار تا اول تصور فايده تخت نکند، فکر را در کيفيت عمل صرف نکند، و تا کيفيت عمل را به تمام در خيال نيارد، ابتدا به کار نکند، و تا عمل تمام نشود، فايده تخت که اوّل فکر بود صورت نبندد. همچنين تا عاقل تصور خير و سعادت که نتيجه کمال نفس است اوّلين بار نکند، انديشه تحصيل کمال در خاطر او تمکّن نيابد، و تا اين تحصيل ميسر نشود، آن خير و سعادت او را دست ندهد «1». بنابراين عاقل را لازم است که عاقبت انديش باشد و کار خود را به صرّاف بصير عقل پيشنهاد کند، و ضمنا نصح ناصحان مشفق را در کار بندد تا خسران و ضرر آخر را در اول مرتبه تصور کند، و علاج واقعه را پيش از وقوع بنمايد تا نتيجه خير و سعادت را دريابد؛ و الّا چنانچه پيروى شهوات نفسانى را نمايد و به حکم عقل تن در ندهد و پند عقلا و دانشمندان را نپذيرد، هر آينه عاقبت پشيمان شده دست بر دست زند و گويد: اى کاش از اول چنين کار را اقدام نکردى تا اين خسران ابدى روى ندادى، چنانچه قضيه اين شخص کافر مطلب را آشکارا و حقيقت را عالم آرا گردانيد، هر چه برادر مؤمن او را نصيحت نمود نپذيرفت، و بعد از خسران پشيمان شد و گفت: کاش من شرک نياورده بودم به پروردگار خود احدى را.
«1» اخلاق ناصرى، خواجه نصير طوسى، چاپ سنگى 1351 قمرى، ص 55- 54.
جلد 8 - صفحه 60