تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ قالَ الشَّيْطانُ لَمَّا قُضِيَ الْأَمْرُ إِنَّ اللَّهَ وَعَدَکُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَ وَعَدْتُکُمْ فَأَخْلَفْتُکُمْ وَ ما کانَ لِي عَلَيْکُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلاَّ أَنْ دَعَوْتُکُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي فَلا تَلُومُونِي وَ لُومُوا أَنْفُسَکُمْ ما أَنَا بِمُصْرِخِکُمْ وَ ما أَنْتُمْ بِمُصْرِخِيَّ إِنِّي کَفَرْتُ بِما أَشْرَکْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ إِنَّ الظَّالِمِينَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ «22»
ترجمه
و گويد شيطان چون گذشته باشد کار همانا خداوند وعده داد شما را وعده راست و درست و وعده دادم من شما را پس خلف کردم با شما و نبود مرا بر شما هيچ سلطنتى مگر آنکه خواندم شما را پس اجابت کرديد مرا پس ملامت مکنيد مرا و ملامت کنيد خودتان را نيستم من دادرس شما و نيستيد شما دادرس من همانا من منکر شدم شرکتى را که شما براى من قرار داديد از پيش همانا ستمکاران مر ايشانرا است عذابى دردناک..
تفسير
چون روز قيامت شود و تکليف اهل دوزخ معلوم گردد شيطان براى جلوگيرى از گله اتباعش از او پيش دستى کرده ميگويد خداوند در دنيا شما را مکلّف فرمود بتکاليفى و وعده داد بشما که اگر اطاعت کنيد بهشتى شويد و اگر مخالفت نمائيد جهنّمى و وفا فرمود بوعده خود و من بشما وعده دادم بر خلاف وعده خدا و وفا ننمودم بوعده خود و براى من سلطنت و قدرتى نبود که بتوانم شما را مجبور باطاعت خود نمايم بلکه شما فاعل مختار بوديد چيزيکه بود من دعوت نمودم شما را بکارهاى ناشايسته و شما بدلخواه خودتان سرعت نموديد در اجابت و اطاعت من پس امروز حق ملامت نمودن مرا نداريد بلکه بايد خودتان را ملامت کنيد چون خداوند بشما فرموده بود که شيطان دشمن شما است و از دشمن جز دشمنى نبايد انتظار داشت با وجود اين شما بوسوسه من مغرور شديد و اوامر الهى را زير پا گذارديد امروز من و شما بيچاره‌ايم هيچکدام نميتوانيم ديگرى را نجات دهيم من منکرم و تبرئه مينمايم خود را از آنکه شريک باشم با خداوند، شما بهواى نفس خودتان مرا شريک کرديد در اطاعت با خدا در دنيا و بعضى گفته‌اند مراد آنستکه من کافر بودم بخدائيکه شما مرا شريک او قرار داديد از آنوقت که امر نمود مرا بسجده آدم و اطاعت ننمودم حال چگونه ميتوانم از شما شفاعت کنم همانا ستمکاران بخود و خلق براى آنها عذاب اليم است و محتمل است اين جمله مستأنفه و کلام الهى باشد نه متمّم کلام شيطان در هر حال ذکر اين مقاله بايد بسى موجب اعتبار و تنبه و ايقاظ شنوندگان گردد.
جلد 3 صفحه 228