اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
يُثَبِّت‌ُ اللّه‌ُ الَّذِين‌َ آمَنُوا بِالقَول‌ِ الثّابِت‌ِ فِي الحَياةِ الدُّنيا وَ فِي الآخِرَةِ وَ يُضِل‌ُّ اللّه‌ُ الظّالِمِين‌َ وَ يَفعَل‌ُ اللّه‌ُ ما يَشاءُ «27»
نگاه ميدارد و حفظ ميفرمايد خداوند تبارک و تعالي کساني را که ايمان آوردند بقول ثابت و دين قويم اسلام و ايمان آنها را در دوره زندگاني آنها در دنيا و در آخرت و اضلال ميفرمايد ظالمين را و ميکند خداوند آنچه را که مشيّتش تعلق ميگيرد آنچه بخواهد.
يُثَبِّت‌ُ اللّه‌ُ الَّذِين‌َ آمَنُوا بِالقَول‌ِ الثّابِت‌ِ فِي الحَياةِ الدُّنيا اشکال- بسياري از مؤمنين را مشاهده شده که پس از ايمان کافر شدند و پس از هدايت در ضلالت افتادند و بسياري را که بي‌ايمان از دنيا رفتند يا بتوسط شيطان جني يا باضلال مضلّين يا بالقاء شبهه و شک و امثال اينها و مسئله ارتداد فطري و ملي بيان شده و در اخبار بسياري از معاصي و ترک واجبات را گفتند موجب زوال ايمان ميشود و لو در حال نزع.
جواب- دو قسم ايمان داريم يک قسم که از روي دليل محکم و برهان متقن باشد و رسوخ در قلب کند و قلب را روشن کند اينکه در کنف الهي مصون و محفوظ است و قابل زوال نيست. و يک قسم ايماني است که از سر زبان ديگران و تقليد پيشينيان باشد اينکه در معرض زوال است چنانچه گفتند (من اخذ دينه من افواه الرجال ردت الرجال) اينکه ايمان و لو تا باقيست احکام ايمان بر او بار است لکن ريشه در قلب نکرده مثل چوبي که در زمين فرو برند و ريشه نداشته باشد بخشک شدن و فاسد شدن خيلي نزديک است، مؤمنين در آيه همان قسم اول است بقرينه بالقول الثابت که ثابت و باقي و راسخ باشد همان مؤمنين که ميفرمايد وَ فِي الآخِرَةِ در اخبار بسياري داريم تفسير شده بسئوال قبر و آمدن
جلد 11 - صفحه 386
ملکين و پرس و سؤال از عقائد و از پاره‌اي از اعمال و مکرر گفته‌ايم که اخبار بيان مصداق ميکند انحصار را دلالت ندارد و کلمه في الاخرة در مقابل حيات دنيا، پس از حيات است چنانچه دارد
اذا مات إبن آدم قامت قيامته
ميتوان گفت از حين نزع و قبر و برزخ و صفحه محشر و الي الابد خداوند مؤمنين را ثابت ميدارد بالقول الثابت، و نيز گفتيم که انسان پس از مردن هر چه دارد از اخلاق خوب و بد ملکه ميشود و قابل تغيير نيست.
تنبيه- در کفاية الموحدين دعوي تواتر اخبار ميکند که همين روح حيواني است برميگردد در قبر و زنده ميشود و اينکه دعوي اسباب دست مشککين شده که ميگويند ما آرد در دهان مرده کرديم پس از آن بجاي خود باقي بود و ابدا تصريح در اخبار باين معني ندارد چه رسد بدعوي تواتر و روحي که بر ميگردد در قبر همان روح انسانيست که ملک الموت قبض ميکند و ميبرند در عالم بالا و از او سؤال ميکنند که در اخبار تعبير بهول مطّلع ميکند و علاقه او از بدن جدا ميشود و در قبر دو مرتبه تعلق پيدا ميکند و روح حيواني يک بخاري است تمام ميشود و قابل قبض نيست و توضيح اينکه مطلب را در کلم الطيب مجلد سوم صفحه 70 داده‌ايم.
وَ يُضِل‌ُّ اللّه‌ُ الظّالِمِين‌َ مکرر گفته‌ايم که اضلال خدا بنده را بخود وا گذاشتن است پس از آنکه ديگر قابل هدايت نباشد بسبب قساوت و سياهي قلب و کثرت معاصي و معايب ديگر وَ يَفعَل‌ُ اللّه‌ُ ما يَشاءُ هر چه بخواهد لا يُسئَل‌ُ عَمّا يَفعَل‌ُ وَ هُم يُسئَلُون‌َ انبياء آيه 23.
387