تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَکُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزادَهُمْ إِيماناً وَ قالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَ نِعْمَ الْوَکِيلُ (173)
و نيز در وصف محسنين و متقين فرمايد:
الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ: اهل ايمان حقيقى آنانند که وقتى از جهت ترس گويند مر ايشان را مردمان منافق، إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَکُمْ: بدرستى که مردمان جمع شده و متفق الکلمه گشته براى قتل و استيصال شما، فَاخْشَوْهُمْ:
پس بترسيد ايشان را که شما را طاقت مقاتله نيست، فَزادَهُمْ إِيماناً: پس زياد گردانيد مؤمنان را اين سخن به تصديق و يقينى در کار خود، به جهت کثرت تأمل و تبصر حجج، و بدين سبب از سخن آنان نترسيد و نهايت قوت و اطمينان به پروردگار پيدا نموده، وَ قالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ: و گفتند بر وجه صدق و کمال اعتقاد، کافى است ما را خدا در نصرت و کفايت امور، وَ نِعْمَ الْوَکِيلُ: و نيکو کارگزارى است حضرت پروردگار نزد مفسرين اين آيه و آيه بعد در «بدر» صغرى نازل شد. ابو سفيان، نعيم بن مسعود را به مدينه فرستاد که لشگر اسلام را بترساند تا عازم سفر نشوند. نعيم آمد، هر چند آنها را از کثرت لشگر و اسلحه بترسانيد، مسلمانان ابدا اعتنائى نکردند. حضرت با هزار و پانصد نفر به بدر رفته، هشت روز ماندند. کفار از شدت خوف بيرون نيامدند، حق تعالى آيه
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 304
شريفه نازل فرمود.
تنبيه: آيه شريفه آگاهى است به آنکه مؤمنين بايد در معتقدات خود چنان ثابت و راسخ باشند که به تزلزلات و تخويفات منافقين و معاندين، متزلزل نشوند، با کمال قوت قلب و اتکال به توجهات و عنايات سبحانى امتثال فرمان داشته، ترسان و هراسان نبوده باشند.
حضرت صادق عليه السّلام فرمايد: انّ المؤمن اشدّ من زبر الحديد انّ زبر الحديد اذا دخل النّار تغيّر و انّ المؤمن ثمّ نشر ثمّ قتل لم يتغيّر قلبه. «1» يعنى:
بدرستى که مؤمن سخت‌تر است از پاره آهن، به جهت آنکه پاره آهن وقتى داخل آتش شود، تغيير نمايد. و بدرستى که مؤمن اگر کشته شود، بعد زنده شود، پس کشته شود، متغير نگردد قلب او.
تبصره: آيه شريفه فَزادَتْهُمْ إِيماناً، دلالت دارد بر آنکه ايمان، قابل زياده و نقصان باشد. علامه مجلسى رضوان اللّه عليه در «مرآت العقول» شرح مفصلى عنوان نموده است. از جمله: فخر رازى گفته: اگر ايمان عبارت از تصديق باشد، قابل زياده و نقصان نيست، زيرا تصديق، در واقع، يکى باشد؛ و اگر آن را اعمال خارجيه دانيم، البته در کميت و کيفيّت تفاوت دارد. قائلين به زياده و نقصان، استدلال نموده‌اند به عقل و نقل: اما عقل- آنکه: اگر تفاوتى نباشد، لازم آيد تساوى ايمان افراد امت با ايمان انبياء و ائمه عليهم السّلام؛ و لازم باطل است قطعا. اما نقل- نصوص قرآنى مانند آيه مذکوره؛ و حق آنست که ايمان، قابل زياده و نقصان است، خواه اعمال اجزاء باشد يا شرايط و آثار، زيرا تصديق قلبى به هر دو تفسير البته زيادتى يابد، و هر چه زائد شود آثار او بر اعضاء و جوارح، زيادتى و کمى آن دلالت دارد بر مراتب ايمان از حيث زياده و نقصان؛ و هر چه تقويت يابد ايمان قلبى، حاصل شود مرتبه اعلى که مقتضى است زيادى عمل را.
«1» بحار الانوار، جلد 67، صفحه 303
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 305