در قرآن بارها، سخن از گواهانِ قيامت مطرح شده است؛ پيامبران، فرشتگان، اولياى خدا، زمين واعضاى بدن، از گواهان آن روز هستند. امام صادق عليه السلام فرمودند: براى هر امّت و زمانى، امامى هست که مردم با او محشور مى‌شوند. «3» و امام باقر عليه السلام در ذيل آيه
«1». تفسير کنزالدقائق.
«2». بحار، ج 8، ص 245.
«3». تفسير مجمع‌البيان.
جلد 4 - صفحه 563
فرمودند:
«نحن الشهود على هذه الامة» همانا ما شاهدان بر اين امّت هستيم.
با آنکه خداوند همه‌جا حاضر وبه همه‌چيز آگاه است، ولى وجود گواهان متعدّد، عامل پيدايش تقوا وحيا براى مؤمنان و وسيله‌ى رسوايى بيشتر مجرمان است.
شرط شهادت و گواهى، علم و آگاهى همراه با عدالت است. بنابراين اولياى خدا که در قيامت شاهد بر ما هستند بايد در دنيا، بر کار ما ناظر بوده و اعمال ما بر آنها عرضه شود و اين همان عقيده ماست که به گفته رواياتِ متعدّد وآيه‌ى مبارکه «فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ» «1» هر هفته، اعمال ما به امام زمان عليه السلام عرضه مى‌شود. و بدون اين عقيده، آياتِ «شهادت» و گواهى در قيامت، قابل توجيه نيست. چگونه کسى که از اعمال ما خبر ندارد يا عدالت ندارد، در قيامت گواهى بدهد.
«استعتاب» از عتاب است، يعنى گنهکار از صاحبِ حق، طلب عتاب و سرزنش مى‌کند تا بدين وسيله قهرش فرو نشيند و رضايت دهد.
در دنيا هم مى‌توان توبه کرد، هم عذرخواهى و هم جبران نمود، امّا در قيامت نه جاى توجيه است، نه عذرخواهى، نه تدارک:
اما توجيه مردود است، چون وقتى که بعضى از دوزخيان به گروه ديگرى مى‌گويند: «لَوْ لا أَنْتُمْ لَکُنَّا مُؤْمِنِينَ» «2» اگر شما نبوديد ما مؤمن بوديم، خطاب مى‌رسد: «بَلْ لَمْ تَکُونُوا مُؤْمِنِينَ» «3» بلکه خود شما اهل ايمان آوردن نبوديد.
اما تدارک گناه مردود است، چون وقتى از خداوند مى‌خواهند؛ «فَارْجِعْنا نَعْمَلْ صالِحاً» «4» ما را به دنيا بازگردان تا کار شايسته‌اى انجام دهيم، پاسخ مى‌شنوند: «کَلَّا إِنَّها کَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها» «5»، «فَذُوقُوا بِما نَسِيتُمْ» «6»
واما عذرخواهى مردود است، چرا که قرآن مى‌فرمايد: «وَ لا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ» «7» اجازه نمى‌يابند که عذرخواهى کنند.
«1». توبه، 105.
«2». سبأ، 31.
«3». صافّات، 29.
«4». سجده، 12.
«5». مؤمنون، 100.
«6». سجده، 14.
«7». مرسلات، 36.
جلد 4 - صفحه 564