داستان حضرت يوسف، با رؤيا شروع مى‌شود. به گفته علامه طباطبايى در تفسيرالميزان، داستان يوسف با خوابى شروع مى‌شود که او را بشارت مى‌دهد و نسبت به آينده‌اى روشن اميدوار مى‌سازد تا او را در مسير تربيت الهى صابر و بردبار گرداند.
به جز بنيامين، ديگر برادران او از مادر جدايى بوده‌اند. حضرت يعقوب نيز فرزند حضرت اسحاق و او فرزند حضرت ابراهيم عليهم السلام است. «1»
خواب اولياى الهى، متفاوت است؛ گاهى نيازمند تعبير است، مثل خوابِ حضرت يوسف و گاهى به تعبير نياز ندارد، بلکه عين واقع است. مانند خواب حضرت ابراهيم که مأمور
«1». تفسير مجمع‌البيان.
جلد 4 - صفحه 151
مى‌شود تا اسماعيل را ذبح کند.
سخنى درباره‌ى رؤيا و خواب ديدن
پيامبر اکرم صلى الله عليه و آله مى‌فرمايد: «الرؤيا ثلاثة: بشرى من اللَّه، تحزين من الشيطان، و الّذى يحدث به الانسان نفسه فيراه فى منامه» «1»، خواب بر سه قسم است: يا بشارتى از سوى خداوند است، يا غم و اندوهى از طرف شيطان است و يا مشکلات روزمره انسان است که در خواب آن را مى‌بيند.
برخى از دانشمندان و روان‌شناسان، خواب ديدن را در اثر ناکامى‌ها و شکست‌ها دانسته و به ضرب‌المثلى قديمى استشهاد کرده‌اند که: «شتر در خواب بيند پنبه دانه» و برخى ديگر خواب را تلقينِ ترس گرفته‌اند، بر اساس ضرب‌المثلى که مى‌گويد: «دور از شتر بخواب تا خواب آشفته نبينى» و بعضى ديگر خواب را جلوه غرائز واپس زده دانسته‌اند. امّا عليرغم تفاوت‌هايى که در خواب‌ها و رؤياها وجود دارد، کسى اصل خواب ديدن را انکار نکرده است و البتّه بايد به اين نکته توجّه داشت که همه خواب‌ها با يک تحليل، قابل بررسى نيستند.
مرحوم علامه طباطبايى در تفسير الميزان «2» مى‌گويد: سه عالم وجود دارد؛ عالم طبيعت، عالم مثال، عالم عقل. روح انسان به خاطر تجردّى که دارد، در خواب با آن دو عالم ارتباط پيدا مى‌کند و به ميزان استعداد و امکان، حقايقى را درک مى‌کند. اگر روح کامل باشد، در فضاى صاف حقايق را درک مى‌کند. و اگر در کمال به آخرين درجه نرسيده باشد، حقايق را در قالب‌هاى ديگر مى‌يابد. همانطور که در بيدارى، شجاعت را در شير و حيله را در روباه و بلندى را در کوه مى‌بينيم، در خواب، علم را در قالب نور، ازدواج را در قالب لباس و جهل و نادانى را به صورت تاريکى مشاهده مى‌کنيم.
ما بحث ايشان را با ذکر مثال‌هايى بيان مى‌کنيم؛ کسانى‌که خواب مى‌بينند چند دسته‌اند:
دسته اوّل، کسانى‌که روح کامل و مجردى دارند و بعد از خواب رفتنِ حواس، با عالم عقل مرتبط شده و حقايقى را صاف و روشن از دنياى ديگر دريافت مى‌کنند. (نظير تلويزيون‌هاى
«1». بحار، ج 14، ص 441.
«2». تفسير الميزان، ج 11، ص 299.
جلد 4 - صفحه 152
سالم با آنتن‌هاى مخصوص جهت‌دار که امواج ماهواره‌اى را از نقاط دور دست مى‌گيرد.)
اينگونه خواب‌ها که دريافت مستقيم و صاف است، نيازى به تعبير ندارد.
دسته دوم، کسانى هستند که داراى روح متوسط هستند و در عالم رؤيا، حقايق را ناصاف و همراه با برفک و تشبيه و تخيّل دريافت مى‌کنند. (که بايد مفسّرى در کنار دستگاه گيرنده، ماجراى فيلم را توضيح دهد وبه عبارتى، عالمى آن خواب را تعبير کند.)
دسته سوم، کسانى هستند که روح آنان به قدرى متلاطم و ناموزون است که خواب آنها مفهومى ندارد. (نظير صحنه‌هاىِ پراکنده و پربرفک تلويزيونى که کسى چيزى سردرنمى‌آورد.) اين نوع رؤياها که قابل تعبير نيستند، در قرآن به «أَضْغاثُ أَحْلامٍ» تعبير شده است.
قرآن در سوره‌هاى مختلف، از رؤياهايى نام برده که حقيقت آنها به وقوع پيوسته، از جمله:
الف: رؤياى يوسف عليه السلام درباره سجده‌ى يازده ستاره و ماه و خورشيد بر او که با رسيدن او به قدرت و تواضع برادران و پدر و مادر در برابر او تعبير گرديد.
ب: رؤياى دو يار زندانىِ يوسف که بعداً يکى از آنها آزاد وديگرى اعدام شد.
ج: رؤياى پادشاه مصر درباره گاوِ لاغر و چاق که تعبير به قحطى و خشکسالى بعد از فراخ شد.
د: رؤياى پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله درباره عدد اندک مشرکان در جنگ بدر که تعبير به شکست مشرکان شد. «1»
ه: رؤياى پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله درباره ورود مسلمانان با سر تراشيده به مسجدالحرام که با فتح مکّه و زيارت خانه خدا تعبير شد «2»
و: رؤياى حضرت ابراهيم در مورد ذبح فرزندش حضرت اسماعيل. «3»
از قرآن که بگذريم در زندگى خود، افرادى را مى‌شناسيم که در رؤيا از امورى مطلع شده‌اند که دست انسان به صورت عادّى به آن نمى‌رسد.
حاج‌شيخ‌عباس‌قمى صاحب مفاتيح‌الجنان، به خواب فرزندش آمد و گفت: کتابى نزدم امانت
«1». انفال، 43.
«2». فتح، 27.
«3». صافات، 10.
جلد 4 - صفحه 153
بوده، آنرا به صاحبش برگردان تا من در برزخ راحت باشم. وقتى بيدار شد به سراغ کتاب رفت، با نشانه‌هايى که پدر گفته بود تطبيق داشت، آن را برداشت. وقتى مى‌خواست از خانه بيرون برود، کتاب از دستش افتاد و کمى ضربه ديد. او کتاب را به صاحبش برگرداند و چيزى نگفت، دوباره پدرش به خواب او آمد و گفت: چرا به او نگفتى کتاب تو ضربه ديده است تا اگر خواست خسارت بگيرد و يا رضايت دهد.