تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
إِلاَّ الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلى قَوْمٍ بَيْنَکُمْ وَ بَيْنَهُمْ مِيثاقٌ أَوْ جاؤُکُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ أَنْ يُقاتِلُوکُمْ أَوْ يُقاتِلُوا قَوْمَهُمْ وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَيْکُمْ فَلَقاتَلُوکُمْ فَإِنِ اعْتَزَلُوکُمْ فَلَمْ يُقاتِلُوکُمْ وَ أَلْقَوْا إِلَيْکُمُ السَّلَمَ فَما جَعَلَ اللَّهُ لَکُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلاً (90)
ترجمه
مگر آنانکه به‌پيوندند بقوميکه ميانه شما و ميانه آنها پيمانى است يا آمده باشند شما را با آنکه تنگ شده باشد سينه‌هاشان که مقاتله نمايند با شما يا مقاتله کنند با قبيله خودشان و اگر خواسته بود خدا هر آينه مسلط نموده بود آنها را بر شما پس هر آينه مقاتله نموده بودند با شما پس اگر کناره کردند از شما پس مقاتله ننمودند با شما و پيشنهاد نمودند بشما صلح را پس قرار نداد است خدا از براى شما بر آنها راهى.
تفسير
خداوند سبحان دو دسته از کفار را از حکم وجوب قتل مستثنى فرموده يکى آنکسانيکه پناه ببرند بقوميکه بين آنها و مسلمانان معاهده واقع شده است که هر کس به پناه آنها برود از تعرض مسلمانان در امان باشد و هر کس به پناه مسلمانان آيد از تعرض آنها در امان باشد چنانچه اين معاهده بروايت مجمع از حضرت باقر (ع) بين پيغمبر (ص) و هلال بن عويم اسلمى که رئيس قبيله بود واقع شده بود ديگر کسانى که در مضيقه واقع شدند که نخواستند با مسلمين جنگ کنند و نتوانستند با قوم خودشان مقاتله کنند ناچار آمدند و از پيغمبر (ص) امان گرفتند که نه اسلام بياورند و نه با قوم خودشان در جنگ با مسلمانان کمک نمايند تا پيغمبر (ص) از ساير قبائل عرب که فارغ شد بآنها بپردازد و اين جماعت بروايت کافى از حضرت صادق (ع) بنى مدلج بودند و بروايت قمى مصداق هر دو مستثنى قبيله اشجعند که به بنى ضمره متصل شدند که پيغمبر با آنها معاهده داشت و نخواستند با پيغمبر (ص) جنگ کنند براى آنکه مرعوب شده بودند و بلاد آنها قريب بمسلمانان بود و نمى‌توانستند با اقوام خودشان هم جنگ کنند براى آنکه عده آنها کم بود لذا با پيغمبر (ص) مصالحه نمودند و اگر خدا خواسته بود مرعوب نميشدند و با پيغمبر (ص) جنگ ميکردند و بر مسلمين مسلط ميشدند ولى چون خدا نخواسته بود عزت آنها را و خواسته بود عزت مسلمين را آنها را مرعوب نمود که تقاضاى صلح نمودند و امان گرفتند علاوه بر آنچه ذکر شد هر وقت کفار متعرض مسلمانان نشدند و پيشنهاد صلح نمودند خداوند دستور قبول داده و منع از تعرض مسلمانان بآنها فرموده است با اين تفصيل چه قدر بى‌انصاف است کسيکه بگويد اسلام دينى است که
جلد 2 صفحه 99
بشمشير بر خلق تحميل شده است با آنکه اين حکم صريح قرآن است که بآن ثابت ميشود که تمام غزوات صدر اسلام دفاع بوده چنانچه قمى ره هم بر اين منوال سيره پيغمبر (ص) را از حضرت صادق (ع) نقل نموده تا زمان نزول سوره برائة که عذاب الهى شامل حال اهل شرک گرديد.