تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ مِنْهُمْ أُمِّيُّونَ لا يَعْلَمُونَ الْکِتابَ إِلاَّ أَمانِيَّ وَ إِنْ هُمْ إِلاَّ يَظُنُّونَ (78)
ترجمه
و بعضى از آنها بيسوادانند که نميدانند کتاب را مگر آنچه خوانده شود و نيستند آنها مگر آنکه گمان ميکنند.
جلد 1 صفحه 116
تفسير
امّى منسوب بام است يعنى بهمان حال است که از شکم مادرش بيرون آمده نمى‌نويسد و نميخواند و اميون جمع ام است و مراد آنست که بعضى از يهود از اين قبيلند که بيان شد نميدانند کتاب منزل از آسمان را مگر آنچه براى ايشان بخوانند و بگويند اين کتاب خدا و کلام او است چون تميز نميدهند ميان اصلى و جعلى و هيچيک را نميشناسند و نميدانند آنچه خوانده شده است براى آنها مخالف است با آنچه در کتاب است چون امانى جمع امنيّه است که بمعنى چيزى است که مقدر و مفروض شود بر وفق دلخواه و آرزو خلاصه آنکه علماء آنها هر چه دلخواه خودشان است جعل ميکنند و بتورية نسبت ميدهند و آنها هم با آنکه يقين ندارند بمجرد گمان تقليد از رؤساى خودشان مينمايند و قبول ميکنند با آنکه حرام است بر آنها تقليد از ايشان شخصى از حضرت صادق (ع) سؤال نمود وقتى که عوام يهود نشناسند کتاب را مگر بشنيدن از علماء خودشان معذورند و نبايد از آن تخطى کنند پس چگونه خداوند مذمت ميفرمايد آنها را بسبب تقليدشان و قبول قول علماء خودشان آيا مگر عوام آنها با عوام ما فرق دارند که تقليد ميکنند از علماء خودشان اگر براى آنها جايز نباشد براى ما هم جايز نيست جواب فرمودند ميان عوام و علماء ما با عوام و علماء يهود فرق است از جهتى و تساوى است از جهتى اما از آنجهت که مساويند آنستکه خداوند مذمت فرموده است عوام ما را بسبب تقليد علماء چنانچه آنها را هم مذمت فرموده اما از جهت افتراق اينطور نيست سائل عرض کرد يابن رسول اللّه بيان فرما فرق را حضرت فرمود همانا عوام يهود علماء خودشان را ميشناختند که صريحا دروغ ميگويند و حرام ميخورند و رشوه ميگيرند و تغيير ميدهند احکام را از موارد وجوب بشفاعات و عنايات و مصانعات و ميشناختند آنها را که تعصب شديد دارند بحديکه دينشان را براى تعصب از دست ميدهند و براى تعصب حق را از اهلش ميگيرند و براى تعصب بنا اهل حق ميدهند و ظلم ميکنند و مرتکب محرمات الهى ميشوند و ملزم شده بودند بعقل خودشان که کسانيکه اين کارها را ميکنند فاسقند نبايد تصديق نمود آنها را در آنچه نسبت بخدا و وسائط ميان حق و خلق ميدهند پس براى اين مذمت فرمود آنها را که تقليد نمودند کسانيرا که شناختند و دانستند که نبايد خبر آنها را قبول نمايند و نبايد تصديق کنند آنها را در آنچه حکايت ميکنند از قول
جلد 1 صفحه 117
خدا و پيغمبر و عمل کنند بر طبق آن و واجب است بر آنها که تفکر کنند نزد خودشان در امر رسالت رسول خدا چون دلائل نبوت او واضحتر بود از آنکه بر کسى مخفى شود و مشهورتر بود از آنکه بر آنها ظاهر نشود همينطور عوام امت ما وقتى به بينند از فقهاى خودشان فسق ظاهر و تعصب شديد را و تکالب بر حطام دنيا و حرام آنرا و آنکه حمايت ميکنند از کسيکه مستحق توهين و تخفيف است و ضديت مينمايد با کسيکه شايسته کمک و نيکوئى است از روى تعصب پس کسانيکه تقليد کنند از عوام ما مثل اين فقها را مانند يهودانى هستند که خداوند آنها را مذمت فرموده براى آنکه تقليد فقهاء فاسق خودشان را نمودند و اما اگر از فقها کسى باشد که نگهدار دين خود و حافظ نفس خود و مخالف با هواى خويش و مطيع امر مولاى خويش باشد پس بر عوام است آنکه تقليد او را نمايند و اين نميباشد مگر در بعضى از فقها شيعه نه همه آنها پس همانا کسانيکه مرتکب شوند از فواحش و قبائح آنچه را فسّاق فقها اهل سنت مرتکب ميشوند پس قبول نکنيد از چنين اشخاصى از ما خبرى را و کرامتى نيست براى آنان، حقير عرض ميکنم علاوه بر اينها تقليد آنها در اصول دين بوده و در اصول تقليد راه ندارد و بايد يقينى باشد و آنها چون علماء خودشان را باوصاف مذکوره ميشناختند از قول آنها يقين پيدا نميکردند چنانچه در ذيل آيه تصريح شده است.