تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ إِنْ مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ إِلاَّ لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ وَ يَوْمَ الْقِيامَةِ يَکُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً (159)
ترجمه
و نيست احدى از اهل کتاب مگر آنکه ايمان مياورد البته باو پيش از مردنش و روز قيامت ميباشد بر آنها گواه.
تفسير
بر طبق روايات کثيره از عامّه و خاصّه حضرت عيسى در آخر الزمان از آسمان نزول نموده و بحضرت صاحب الامر اقتدا مينمايد و آنروز تمام مردم دنيا داراى يک ملت و مذهبند و همه اقرار دارند که عيسى (ع) بنده و رسول خدا است پس همه ايمان مى‌آورند بآنحضرت بطوريکه مرضى خدا است بيرون از افراط و تفريط در حق آنحضرت نه خدا و پسر خدايش دانند و نه منکر نبوت و العياذ باللّه طيب مولدش باشند تا وفات نمايد و اين روايات مطابق با ظاهر آيه است و بنابر اين ضمير به و موته هر دو راجع بآنحضرت است و از بعضى روايات استفاده ميشود که هيچ يک از يهود و نصارى و ساير اهل کتاب از دنيا بيرون نميروند مگر آنکه اقرار به نبوت و عبوديت حضرت عيسى مينمايند اگر چه در حال جان دادن باشد که ديگر در آن حال ايمان فائده ندارد و بنابر اين ضمير موته راجع باهل کتاب است و اين خلاف ظاهر است زيرا ضمير به و يکون راجع بحضرت عيسى است و فصل بين آن دو ضمير بضمير اجنبى بدون قرينه روا نيست و از بعضى روايات ديگر استفاده ميشود که هر کس از دنيا برود حضرت رسول (ص) و حضرت امير المؤمنين (ع) را مشاهده مينمايد و ضمير به راجع به پيغمبر (ص) است ولى ايمان آنوقت فائده ندارد و اينعنى هم خلاف ظاهر است زيرا ذکرى از حضرت ختمى مرتبت در آيات سابقه نشده است و عياشى از حضرت صادق (ع) نقل نموده که اين آيه مخصوص بما است هيچ يک از اولاد فاطمه (ع) نيست مگر آنکه بالاخره اقرار به امامت مينمايد و از دنيا ميرود چنانچه
جلد 2 صفحه 153
اولاد حضرت يعقوب بالاخره اقرار به نبوت حضرت يوسف نمودند و بنابر اين مراد از اهل کتاب ورثه کتابند و ضمير به راجع بامام است و اين معنى هم خلاف ظاهر است زيرا سبق ذکرى از امام (ع) و عهدى در بين نيست و ممکن است ضمير به بنابر دو معنى اخير راجع بکتاب باشد و از کتاب بطريق استخدام پيغمبر و امام اراده شده باشد و در اخبار اين نکته ذکر نشده و حاصل معنى را بيان فرموده‌اند و ضمير يکون بنابر دو معنى اول و دوم راجع به عيسى (ع) است که شهادت ميدهد بر يهود بآنکه تکذيب نبوتش را نمودند و افترا بمادرش زدند و بر نصارى که شريک البارى يا پسر خدايش دانستند و بنابر معنى سوم و چهارم راجع به پيغمبر (ص) و امام (ع) است که شهادت ميدهند بر اعمال آنها و ظلم بعترت طاهره و انصاف آنستکه اظهر و اسلم اينمعانى از اشکال همان معنى اوّل است اگر چه آنهم انصافا بى‌اشکال نيست زيرا ظاهر آيه آنستکه تمام اهل کتاب از اولين و آخرين حالشان اين است نه اهل يک زمان که حاضرين در زمان ظهور امام غائب (ع) باشند و بنظر حقير معنى ديگرى رسيده که مفسرين متعرض نشده‌اند و اين معنى با معانى مذکوره هم وفق دارد و قابل جمع بين معانى است و با ظاهر هم منطبق است لذا ضرر ندارد بطور احتمال ذکر شود و آن اينست که ضمير به و يکون راجع باشد بکتاب و ضمير موته راجع باشد باهل کتاب باعتبار افراد چون موت حق آدمى است و در حين مرگ حقائق مکشوف ميشود و هر کس بکتاب حقيقى خود ايمان ميآورد ولى آنوقت قادر بر عمل نيست پس بايد اهل قرآن تا ميتوانند بقرآن عمل نمايند تا در آنروز دچار حسرت و ندامت نشوند و شايد مراد از مشاهده پيغمبر (ص) و ائمه اطهار هم در روايات اين باب همين باشد و اين معنى علاوه بر آنچه ذکر شد مؤيد بعقل و نقل و اعتبار است و شهادت قرآن در روز قيامت بر کسانيکه ترک نمودند عمل بآنرا مسلم است و قابليت جمع اين معنى با معانى سابقه بآنستکه ايمان بکتاب ملازم با ايمان بانبيا و اوليا است بلکه عين آنست زيرا آنها کتابهاى گوياى الهى ميباشند و اللّه اعلم.