تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَداوَةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الْيَهُودَ وَ الَّذِينَ أَشْرَکُوا وَ لَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ قالُوا إِنَّا نَصارى ذلِکَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَ رُهْباناً وَ أَنَّهُمْ لا يَسْتَکْبِرُونَ (82)
ترجمه
و هر آينه مى‌يابى البته شديدترين مردم را در دشمنى با کسانى که ايمان آوردند يهود را و آنانکه مشرک شدند و هر آينه مى‌يابى البته نزديکترين ايشان را در دوستى با آنان که ايمان آوردند کسانيرا که گفتند همانا مائيم نصارى اين براى آنستکه از ايشانند دانشمندان و پارسايان و آنکه آنها تکبّر نمى‌کنند.
تفسير
تمام کفار با اهل اسلام عداوت دارند چون دوستى با اختلاف دينى صورت پذير نيست ولى عداوت يهود و مشرکان از ساير کفار با اهل اسلام بيشتر است زيرا مشرکان منکر توحيدند چه رسد بنبوت و امامت و ساير اصول دين و مذهب پس هيچ قدر مشترکى با اهل اسلام ندارند و بکلى از وادى حق و حقيقت دورند و يهود علاوه بر آنکه مردمان لجوج عنود حسود جحود طاغى ياغى باغى هستند چنانچه از حالات آنها که در ضمن قصص بنى اسرائيل در سوره بقره ذکر شد بدست ميآيد در صدر اسلام در عربستان داراى شوکت و قوت تمامى بودند و پيروان حضرت عيسى (ع) که خود را نصارى ميخواندند با آنکه نه از اهل قريه ناصره بودند و نه از انصار آنحضرت و بيکى از اين دو عنوان خودشان را معرّفى نموده بودند و بملاحظه اين نکته شايد خداوند اين نام را بقول آنها نسبت داده در آن حدود تحت نفوذ يهود بودند و پس از ظهور اسلام و هجرت جمعى از مسلمانان بحبشه بمتابعت جعفر طيار (ع) و ملاقات با نجاشى و قرائت آن حضرت آيات تطهير و تقديس حضرت عيسى (ع) و مادرش را بر او و تمايل او بدين اسلام و هجرت جمعى از نصارى با او بمدينه که از ابن عباس نقل شده مراد از نصارى در اين آيه آنها هستند و کسر صولت يهود کليّه نصارى ائتلافى با اهل اسلام پيدا کردند و نزديکتر بمودت با آنها شدند از ساير کفار چون اين امر طبيعى است که دشمن دشمن را شخص دوست مى‌دارد بعکس يهود که از بدو ظهور حضرت عيسى (ع) از هيچگونه جرئت و جسارت و عداوتى نسبت بآنحضرت و پيروانش کوتاهى نکرده بودند بعلاوه ساحت مقدس مادرش را متهم نموده بودند وقتى ديدند اسلام آنها را تبرئه و تقديس نمود موجب مزيد عداوتشان شد و گفته‌اند عقيده مذهبى يهود آنستکه هر کس مخالفت دينى با آنها نمايد بايد او را اذيت و اضرار نمايند و عقيده مذهبى نصارى آنستکه بهيچ کس اذيت و آزار ننمايند و بالاتر از همه آنکه يهود جاهل و هواپرست و متکبّر بودند و علماء و زهاد در ميان آنها کم بود ولى نصارى عالم و متعلم و
جلد 2 صفحه 256
تارک دنيا و صومعه‌نشين و زهاد و عباد زياد داشتند و منصف و متواضع و خليق بودند و عمده مقام علم و عبادت و تواضع آنها بود که بشنيدن حق راغب بودند و از فهم آن عاجز نبودند و از قبولش استنکاف و استکبار نمينمودند لذا باين سه صفت براى بيان ائتلاف آنها با اهل اسلام در آيه شريفه اشاره شده است و باقى جهات عداوت يهود و مشرکان و ايتلاف نصارى را بوضوحش واگذار فرموده حقير عرض ميکنم معلوم ميشود مقام علم و عمل و تواضع بلکه تمام صفات حميده در هر کس يافت شود اگر چه کافر هم باشد ممدوح و مستحسن است و داراى آثار وضعيّه است که قلب را نورانى ميکند و بالاخره صاحبش را بمقامى خواهد رسانيد و شمه از شرح اسلام نجاشى و اتباعش در آيات بعد ذکر ميشود انشاء اللّه تعالى ..