تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
فَأَثابَهُمُ اللَّهُ بِما قالُوا جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَ ذلِکَ جَزاءُ الْمُحْسِنِينَ (85)
ترجمه
پس پاداش داد ايشانرا خدا بآنچه گفتند بهشتهائيکه ميرود از کنار آنها نهرها جاودانيان در آن و اين است پاداش نيکوکاران.
تفسير
قمى ره در شأن نزول اين آيه و آيات سابقه تفصيلى ذکر کرده که اجمالش آنستکه چون قريش آزار و اذيتشان نسبت به پيغمبر (ص) و اصحاب در مکه معظمه از حدّ گذشت آنحضرت فرمان داد که بحبشه هجرت نمايند و هفتاد نفر از مسلمانان عازم مسافرت شدند و جعفر بن ابى طالب مأمور شد که با آنها حرکت نمايد و آنها بملازمت آنحضرت از دريا عبور نموده و وارد حبشه شدند کفار قريش پس از اطلاع بر اين امر عمرو بن عاص و عمارة بن وليد را با جمعى روانه حبشه نمودند تا آنها را از نجاشى بخواهند که بعربستان مسترد دارد و هدايائى هم براى او فرستاده بودند آنها پس از ورود بحبشه بخدمت نجاشى رسيدند و تقديم هدايا و عرض حاجت نمودند و نجاشى قبول و جعفر (ع) را احضار نمود و چگونگى امر را سؤال کرد آنحضرت فرمود از اينها سؤال کنيد آيا ما بندگان آنها هستيم يا مديون آنها يا خيانت کار نجاشى سؤال نمود عمرو جواب داد هيچ يک از آنها نيستند جعفر فرمود پس چه ميخواهند از ما، ما را اذيّت کردند و از وطن آواره نمودند ناچار باين مملکت پناهنده شديم عمرو عرض کرد با ما خلاف دينى نمودند و خدايان ما را دشنام دادند و جوانان ما را از راه بدر بردند و اجتماعات ما را متفرق ساختند و از ميان ما فرار کردند ما از پادشاه خواهش داريم آنها را بما مسترد فرمايد تا امور ما اصلاح يابد جعفر (ع) فرمود ما با آنها مخالفت نموديم براى آنکه خداوند براى ما پيغمبرى فرستاد که ما را از بت‌پرستى و قماربازى و ظلم و جور و خونريزى و زناکارى و رباخوارى و خوردن مردار و خون و گوشت خوک منع فرمود و بعدل و احسان و تفقد خويشان و اقامه نماز و اداء زکوة امر فرمود نجاشى گفت حضرت عيسى (ع) هم مبعوث براى اين امور شد آيا چيزى از آنچه به پيغمبر شما نازل شده است از بردارى جعفر فرمود بلى و سوره مريم را تلاوت فرمود تا فکلى و اشربى و قرّى عينا که رسيد اشگ نجاشى
جلد 2 صفحه 258
بر صفحه رخسارش جارى گرديد و گفت و اللّه اين حق است عمرو گفت اين مخالف با ما است او را بما مسترد دار نجاشى سيلى بصورت او زد و گفت ساکت شو اگر بعد از اين اسم او را ببدى ياد کنى خونت را خواهم ريخت عمرو عرض کرد ما ديگر متعرض او نميشويم و از خدمتش مرخص شد و چون در موقع آمدن در کشتى با عماره شراب خورده بودند و او متعرض ناموس عمرو شده بود حيله کرد که او را مقصر نجاشى نمود و خود بعربستان بازگشت کرد و مسلمانان در حبشه ماندند و در مجمع نقل نموده که نجاشى هديه کفار را بعد از زدن عمرو بن عاص ردّ کرد و امر نمود که اسباب آسايش مسلمانان را فراهم نمودند و آنها در ناز و نعمت بودند تا وقتى که پيغمبر (ص) خيبر را فتح نمود جعفر (ع) با تمام کسان و اتباعش وارد مدينه شدند پيغمبر (ص) فرمود نميدانم بکدام يک از اين دو امر خورسند باشم بفتح خيبر يا بقدوم جعفر و با آنها شصت و دو نفر از اهل حبشه بودند و هشت نفر از اهل شام و در ميان آنها بحيراء راهب بود و حضرت رسول (ص) براى آنها سوره يس را تا آخر قرائت فرمود و آنها گريه کردند و ايمان آوردند و گفتند چه قدر شبيه است بآنچه بحضرت عيسى (ع) نازل شد و خداوند اين آيات را در شأن آنها نازل فرمود و قمى ره در ذيل نقل وقايع مذکوره فرموده که آنها که از حبشه آمده بودند سى نفر از قسّيسين بودند و از طرف نجاشى مأمور بودند که مواظب نشست و برخواست و صحبت و نماز پيغمبر (ص) باشند و حامل هدايائى بودند از طرف نجاشى که از آن جمله ماريه قبطيّه مادر ابراهيم (ع) بود و چندين جامه و عطر و اسبى براى حضرت و در محضر شريف حاضر شدند و آنحضرت براى آنها آيه اذ قال اللّه يا عيسى ابن مريم را تا ان هذا الا سحر مبين تلاوت فرمود و آنها گريه کردند و ايمان آوردند و بحبشه معاودت نمودند و آنچه ديده و شنيده بودند بعرض نجاشى رساندند و او بعد از شنيدن قرآن از آنها گريه کرد و اسلام قبول نمود ولى از اهل حبشه مخفى داشت براى آنکه از آنها ميترسيد و از بلاد حبشه خارج شد بقصد تشرف بخدمت نبوى و چون از دريا عبور نمود برحمت ايزدى واصل شد و خداوند آيه لتجدنّ اشد الناس را تا آخر اين آيه نازل فرمود بنابر اين کسانيکه از شنيدن قرآن براى معرفت بحق و حقيقت گريه شوق نمودند نجاشى است در موقع قرائت جعفر (ع) ابتداء يا اتباعش بعد از مراجعت از مدينه و آنها هستند در موقع تلاوت حضرت ختمى مرتبت که چشم اشگبار ايشانرا پيغمبر (ص) ديد و آنها هم حق را ديدند و شناختند و با نشانى‌هاى انجيل
جلد 2 صفحه 259
تطبيق کردند و ايمان آوردند و از خدا خواستند که نام آنها را در زمره گواهان بر حق که معرفت شخص نبوى (ص) و رسالت او است در لوح محفوظ ثبت فرمايد و خداوند هم اجابت فرمود و ايشانرا بپاداش قول مطابق علم و معرفتشان رسانيد و شايد اينها همان منتظران ظهور حضرت ختمى مرتبت بودند که در روايت عياشى ره در ذيل آيه قبل بفاصله يک آيه ذکر شد و بنابر اين اختلافى در روايات نميباشد و اللّه اعلم ..