در آيه‌ى قبل خوانديم که خداوند، همه‌ى مواهب زمين را براى انسان آفريده است. در اين آيه و آيات بعد، مسأله‌ى خلافت انسان در زمين مطرح مى‌شود که نگرانى فرشتگان از فسادهاى بشر و توضيح و توجيه خدا و سجده آنان در برابر نخستين انسان را بدنبال دارد.
فرشتگان، يا از طريق اخبار الهى ويا مشاهده‌ى انسان‌هاى قبل از حضرت آدم عليه السلام در عوالم ديگر يا در همين عالم ويا به خاطر پيش‌بينى صحيحى که از انسان خاکى و مادّى وتزاحم‌هاى طبيعى آنها داشتند، خونريزى وفساد انسان راپيش‌بينى مى‌کردند.
گرچه همه‌ى انسان‌ها، بالقوّه استعداد خليفه خدا شدن را دارند، امّا همه خليفه‌ى خدا نيستند و به فرموده روايات افراد خاصى هستند، چون برخى از آنها با رفتار خود به اندازه‌اى سقوط مى‌کنند که از حيوان هم پست‌تر مى‌شوند. چنانکه قرآن مى‌فرمايد: «أُولئِکَ کَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ» «1»
قرارگاه اين خليفه، زمين است، ولى لياقت او تا «قابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنى» «2» مى‌باشد.
به ديگران اجازه دهيد سؤال کنند. خداوند به فرشتگان اذن داد تا سؤال کنند و گرنه ملائک، بدون اجازه حرف نمى‌زنند و فرشتگان مى‌دانستند که براى هر آفريده‌اى، هدفى عالى در کار است.
سؤال: چرا خداوند در آفرينش انسان، موضوع را با فرشتگان مطرح کرد؟
پاسخ: انسان، مخلوق ويژه‌اى است که ساخت مادّى او به بهترين قوام بوده: «أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ» «3» و در او روح خدايى دميده شده و بعد از خلقت او خداوند به خود تبريک گفت:
«1». اعراف، 179.
«2». نجم، 9.
«3». تين، 4.
جلد 1 - صفحه 90
«فَتَبارَکَ اللَّهُ» «1»*
سؤال: خدايى که دائماً حاضر، ناظر وقيّوم است چه نيازى به جانشين وخليفه دارد؟
پاسخ: اوّلًا جانشينى انسان نه به خاطر نياز و عجز خداوند است، بلکه اين مقام به خاطر کرامت و فضيلت رتبه‌ى انسانيّت است. ثانياً نظام آفرينش بر اساس واسطه‌هاست. يعنى با اينکه خداوند مستقيماً قادر بر انجام هر کارى است، ولى براى اجراى امور، واسطه‌هايى را قرار داده که نمونه‌هايى را بيان مى‌کنيم:
* با اينکه مدبّر اصلى اوست: «اللَّهُ الَّذِي ... يُدَبِّرُ» «2» ليکن فرشتگان را مدبّر هستى قرار داده است. «فَالْمُدَبِّراتِ أَمْراً» «3»
* با اينکه شفا به دست اوست؛ «فَهُوَ يَشْفِينِ» «4» امّا در عسل شفا قرار داده است. «فيه شفاء» «5»
* با اينکه علم غيب مخصوص اوست؛ «إِنَّمَا الْغَيْبُ لِلَّهِ» «6» ليکن بخشى از آن را براى بعضى از بندگان صالحش ظاهر مى‌کند. «إِلَّا مَنِ ارْتَضى مِنْ رَسُولٍ» «7»
پس انسان مى‌تواند جانشين خداوند شود و اطاعت از او، همچون اطاعت از خداوند باشد.
«مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ» «8» و بيعت با او نيز به منزله‌ى بيعت با خداوند باشد. «انّ الَّذِينَ يُبايِعُونَکَ ... إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ» «9» و محبّت به او مثل محبّت خدا باشد. «من احبّکم فقد احب الله» «10»
براى قضاوت درباره‌ى موجودات، بايد تمام خيرات و شرور آنها را کنار هم گذاشت و نبايد زود قضاوت کرد. فرشتگان خود را ديدند که تسبيح و حمد آنها بيشتر از انسان است. ابليس نيز خود را مى‌بيند و مى‌گويد: من از آتشم و آدم از خاک و زير بار نمى‌رود. امّا خداوند متعال مجموعه را مى‌بيند که انسان بهتر است و مى‌فرمايد: «إِنِّي أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ»
«1». مؤمنون، 14.
«2». يونس، 3.
«3». نازعات، 5.
«4». شعراء، 80.
«5». نحل، 69.
«6». يونس، 20.
«7». جنّ، 27.
«8». نساء، 80.
«9». فتح، 10.
«10». زيارت جامعه کبيره.
جلد 1 - صفحه 91