1- افرادى که از تاريخ پند نمى‌گيرند، توبيخ مى‌شوند. «أَ لَمْ يَرَوْا»
2- کفّار صدر اسلام از تاريخ امّت‌هاى پيشين آگاه بودند و مى‌توانستند درس
«1». اقرب‌الموارد.
«2». تفاسير الميزان وکبيرفخررازى.
«3». تفسير مجمع‌البيان ذيل آيه 52 سوره هود.
جلد 2 - صفحه 414
بگيرند. «أَ لَمْ يَرَوْا»
3- توجّه به زوال نعمت‌ها و سرنگونى گنهکاران، از عوامل غفلت‌زدايى است.
أَ لَمْ يَرَوْا ... فَأَهْلَکْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ
4- تمدّن‌هايى قبل از اسلام وجود داشته؛ سپس منقرض شده‌اند. «أَهْلَکْنا مِنْ قَبْلِهِمْ»
5- از روش‌هاى تربيتى قرآن اين است که داستان‌هاى واقعى و آموزنده را براى عبرت مردم نقل مى‌کند. «أَهْلَکْنا مِنْ قَبْلِهِمْ»
6- کيفر آنان که از امکانات خداداد استفاده سوء کنند، نابودى است. «کَمْ أَهْلَکْنا»
7- به جاى «أرسلنا من السماء»، فرمود: «أَرْسَلْنَا السَّماءَ» (آسمان را براى شما فرستاديم) تا نهايت لطف الهى را بيان کند.
8- عملکرد مردم، عامل تحوّلات و حوادث تاريخى است. «فَأَهْلَکْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ»
9- هلاکت مردم به سبب گناهانشان، از سنّت‌هاى الهى است. «فَأَهْلَکْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ»
10- خداوند، علاوه بر عذاب آخرت، در اين دنيا هم کيفر مى‌دهد. «فَأَهْلَکْناهُمْ»
11- اگر امکانات در دست صالحان باشد، نماز را برپا مى‌دارند. «إِنْ مَکَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ أَقامُوا الصَّلاةَ» «1» ولى اگر در دست نااهلان بى ايمان باشد، فساد و گناه مى‌کنند. مَکَّنَّاهُمْ ... فَأَهْلَکْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ
12- امکانات مادّى، مانع قهر و عذاب الهى نيست. مَکَّنَّاهُمْ ... فَأَهْلَکْناهُمْ آن گونه که کافران خيال مى‌کردند: «نَحْنُ أَکْثَرُ أَمْوالًا وَ أَوْلاداً وَ ما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ» «2»
13- امکانات مادّى، رمز کاميابى نيست. مَکَّنَّاهُمْ ... فَأَهْلَکْناهُمْ چنانکه در جاى ديگر مى‌خوانيم: «إِنَّ الْإِنْسانَ لَيَطْغى أَنْ رَآهُ اسْتَغْنى» «3»
14- دو نوع مرگ داريم: طبيعى که با فرارسيدن أجل عمر انسان به پايان مى‌رسد
«1». حج، 41.
«2». سبأ، 35.
«3». علق، 6- 7.
جلد 2 - صفحه 415
و غير طبيعى که به خاطر کيفر الهى و با حوادث غير منتظره است. «بِذُنُوبِهِمْ»
15- قدرتمندان گنهکار فکر نکنند دنيا هميشه به کامشان است، خداوند ديگران را جايگزين آنان مى‌کند. فَأَهْلَکْناهُمْ ... وَ أَنْشَأْنا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْناً آخَرِينَ