قرآن توجّه خاصّى به زندگى حيوانات دارد و از يادآورى خلقت، شعور و صفات آنها در راه هدايت مردم استفاده مى‌کند. «وَ فِي خَلْقِکُمْ وَ ما يَبُثُّ مِنْ دابَّةٍ آياتٌ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ» «1» در روايات وتجارب انسانى هم نمونه‌هاى فراوانى درباره‌ى شعور و درک حيوانات به چشم مى‌خورد و براى يافتن شباهت‌ها و آشنايى با زندگى حيوانات، بايد انديشه و دقّت داشت. «2»
«أُمَمٌ أَمْثالُکُمْ»
مراد از «کتاب» در آيه، يا قرآن است يا «لوح محفوظ» که در واقع کتاب خلقت است.
در آيات ديگر هم تعبيراتى چون: «تِبْياناً لِکُلِّ شَيْ‌ءٍ» «3»، «کُلٌّ فِي کِتابٍ مُبِينٍ» «4» آمده که نشانه‌ى کامل بودن قرآن است.
امام باقر عليه السلام فرمود: «نشانه‌ى کمال قرآن اين است که ريشه و سرچشمه‌ى همه‌ى سخنان
«1». جاثيه، 4.
«2». تفسير مراغى.
«3». نحل، 89.
«4». هود، 6.
جلد 2 - صفحه 450
رسول اللّه و ائمّه عليهم السلام است، پس هر گاه حديثى گفتيم، سند قرآنى آن را از ما بخواهيد».
در حديثى پيامبر اکرم صلى الله عليه و آله از قيل و قال و فساد مال و سؤالات پى در پى، نهى مى‌کند. از امام باقر عليه السلام سند قرآنى آن را پرسيدند، فرمود: «سند نهى از قيل و قال، آيه‌ى «لا خَيْرَ فِي کَثِيرٍ مِنْ نَجْواهُمْ إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلاحٍ بَيْنَ النَّاسِ» «1» است. سند فساد مال، آيه‌ى «وَ لا تُؤْتُوا السُّفَهاءَ أَمْوالَکُمُ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَکُمْ قِياماً» «2» و سند سؤال نابجا اين آيه است: «3» «لا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْياءَ إِنْ تُبْدَ لَکُمْ تَسُؤْکُمْ» «4»
شعور حيوانات
از آيات و روايات و تجارب برمى‌آيد که شعور، ويژه‌ى انسان نيست. به نمونه‌هايى توجّه کنيد:
1. حضرت سليمان همراه با سپاهيانش از منطقه‌اى عبور مى‌کردند، مورچه‌اى به ساير مورچگان گفت: «فورى به خانه‌هايتان برويد، تا زير پاى ارتش سليمان له نشويد». «5»
شناخت دشمن، جزو غريزه‌ى مورچه است، ولى اينکه نامش سليمان و همراهانش ارتش اويند، اين بالاتر از غريزه است.
2. هدهد از شرک مردم مطلع شده، به سليمان گزارش مى‌دهد که مردم منطقه‌ى سبأ، خداپرست نيستند. آنگاه مأموريّت ويژه‌اى مى‌يابد. شناخت توحيد و شرک و زشتى شرک و ضرورت گزارش به سليمان پيامبر و مأموريّت ويژه‌ى پيام‌رسانى، مسأله‌اى بالاتر از غريزه است. «6»
3. اينکه هدهد در جواب بازخواست حضرت سليمان از علّت غايب بودنش، عذرى موجّه و دليلى مقبول مى‌آورد، نشانه شعورى بالاتر از غريزه است. «7»
4. اينکه قرآن مى‌گويد: همه موجودات، تسبيح گوى خدايند ولى شما نمى‌فهميد، «8» تسبيح
«1». نساء، 114.
«2». نساء، 5.
«3». تفسير نورالثقلين.
«4». مائده، 101.
«5». نمل، 18.
«6». نمل، 22.
«7». نمل، 22- 26.
«8». اسراء، 44.
جلد 2 - صفحه 451
تکوينى نيست، زيرا آن را ما مى‌فهميم، پس قرآن تسبيح ديگرى را مى‌گويد.
5. در آيات قرآن، سجده براى خدا، به همه موجودات نسبت داده شده است. وَ لِلَّهِ يَسْجُدُ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ ... «1»
6. پرندگان در مانور حضرت سليمان شرکت داشتند. «وَ حُشِرَ لِسُلَيْمانَ جُنُودُهُ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ وَ الطَّيْرِ» «2»
7. حرف زدن پرندگان با يکديگر و افتخار سليمان به اينکه خداوند، زبان پرندگان را به او آموخته است. «عُلِّمْنا مَنْطِقَ الطَّيْرِ» «3»
8. آيه‌ى «وَ إِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ» «4»، محشور شدن برخى از حيوانات را در قيامت مطرح مى‌کند.
9. آيه‌ى «وَ الطَّيْرُ صَافَّاتٍ کُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاتَهُ وَ تَسْبِيحَهُ» «5»، نشانه‌ى شعور و عبادت آگاهانه‌ى حيوانات است.
10. وجود وفا در برخى از حيوانات، از جمله سگ نسبت به صاحبخانه.
11. تعليم سگ شکارى و سگ پليس براى کشف قاچاق، يا خريد جنس، نشانه‌ى آگاهى خاصّ آن حيوان است.
12. اسلام از ذبح حيوان در برابر چشم حيوان ديگر، نهى کرده است که اين نشانه‌ى شعور حيوان نسبت به ذبح و کشتن است.