تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
مَنْ کانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَ مَلائِکَتِهِ وَ رُسُلِهِ وَ جِبْرِيلَ وَ مِيکالَ فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِلْکافِرِينَ (98)
ترجمه
کسيکه باشد دشمن مر خدا را و ملائکه او و پيغمبران او و جبرئيل و
جلد 1 صفحه 147
ميکائيل را پس همانا خداوند دشمن است مر کافران را.
تفسير
کسيکه دشمن خدا باشد براى آنکه انعام فرموده است بر مقربان از بندگانش و مخالفت نمايد و دشمن ملائکه باشد که مأمور شدند بيارى ايشان و پيغمبرانى که خبر دادند از فضل و شرف ايشان و خواندند خلق را به متابعت و پيروى ايشان على الخصوص جبرئيل و ميکائيل همانا خداوند دشمن آنها است و اين راجع به دشمنان اهل بيت است چون وقتى پيغمبر (ص) در حق امير المؤمنين (ع) فرمود که جبرئيل در دست راست او است و ميکائيل در دست چپ او و اسرافيل در پشت سر او و عزرائيل پيش روى او و خداوند از فوق عرش بخوشنودى نظر ميفرمايد باو و ناصر او است يکى از آن دشمنان گفت من بيزارم از خدا و جبرئيل و ميکائيل و ملائکه ايکه حال آنها با على (ع) اينطور باشد که محمد ميگويد پس خداوند فرمود کسانى که دشمن آنها باشند از راه تعصب و عناد با على (ع) همانا خداوند هم معامله دشمن با دشمن را در باره آنها ميفرمايد و قمى فرموده اين آيه نازل شده است در باره يهودى که گفتند به پيغمبر (ص) اگر ميکائيل نازل ميشد بر تو ما ايمان مى‌آورديم زيرا او ملک رحمت است و دوست ما است ولى جبرئيل ملک عذاب است و او دشمن ما است و در احتجاج امام عسکرى (ع) از جابر بن عبد اللّه روايت مفصلى نقل فرموده است که خلاصه‌اش آنستکه چون پيغمبر (ص) وارد مدينه شد عبد اللّه بن صوريا که يکى از بزرگان علماء يهود بود خدمت آنحضرت رسيد و سؤالات چندى نمود و جوابهائى که نميتوانست منکر شود شنيد بعد از آن پرسيد که از طرف خداوند بتوسط که بتو وحى ميرسد حضرت فرمود بتوسط جبرئيل او گفت جبرئيل دشمن ما است و واسطه شدت و قتل و جنگ است رسول ما ميکائيل است که واسطه سرور و رفاهيت است اگر او براى تو وحى مى‌آورد ما بتو ايمان مى‌آورديم پيغمبر فرمود واى بر تو جبرئيل و ميکائيل دو ملک مأمور بامر الهى هستند اگر امرى را خداوند مقدر فرموده باشد تقصير جبرئيل چيست اگر پدر و مادر دواى تلخ در گلوى اولاد بريزند بايد اولاد با آنها دشمن شوند هر کس با جبرئيل دشمن باشد با ميکائيل هم دشمن است مانند آنکه هر کس با على (ع) دشمن باشد با منهم دشمن است و اگر کسى بگويد من با يکى از آندو دشمنم و با ديگرى دوست دروغ گفته و ما دو برادريم دوست ما دوست
جلد 1 صفحه 148
خدا و دشمن ما دشمن خدا است و ما بيزاريم از کسيکه دشمن باشد با يکى از ما و گمان کند دوست است با ديگرى و خدا و ملائکه و برگزيدگان خلق خدا از او بيزارند پس از آن سلمان فارسى از ابن صوريا پرسيد چگونه بوده است دشمنى جبرئيل با شما گفت مکرر بوده يکى از آن موارد وقتى بود که دانيال پيغمبر به زحمت زياد بخت نصر را در بابل پيدا کرد و خواست او را بکشد براى آنکه انبيا خبر داده بودند که او مى‌آيد و بيت المقدس را خراب ميکند جبرئيل نگذارد و گفت اگر خداوند او را مأمور باين امر نموده باشد تو نميتوانى او را بکشى و اگر جز اينست چرا شخص بيگناهى را کشتن دانيال هم او را تصديق کرد و نکشت و او باقى ماند و قوى شد و کرد آنچه کرد و ميکائيل دشمن جبرئيل است پس دوست ما است سلمان گفت با اين فکر گمراه شديد چگونه ميتوانست دانيال بخت نصر را بکشد با آنکه انبيا خبر داده بودند با آنکه او مى‌آيد و بيت المقدس را خراب و قتل عام ميکند ابن صوريا گفت خداوند هر چه را بخواهد محو ميکند و هر چه را بخواهد اثبات ميفرمايد سلمان گفت بنابراين تمام مواعيد انبياء و آنچه از ثواب و عقاب بر اعمال در کتب سماويه وعده داده شده است ممکن تخلف شود شهادت ميدهم بر آنکه هر کس دشمن جبرئيل است دشمن ميکائيل است و آندو دشمن دشمنان خودشانند و دوست دوستانشان و شما معنى محو و اثبات خدا را نفهميديد و براى اينستکه منکر اخبار غيبيه سماويه شديد و خدا و پيغمبر را تکذيب نموديد حقير عرض مى‌کنم معنى محو و اثبات خداوند آنستکه در بعضى از مقدرات غير حتميه خداوند باراده خود براى علل و اسبابيکه آنها را هم خودش تعيين فرموده تصرفى فرمايد مانند آن که بلائيرا که مقدر شده است براى کسى بصدقه يا دعا يا توسل بخاندان نبوت و طهارت رفع فرمايد و اين معنى مربوط نيست بآنکه بنده باراده خود بتواند تصرف نمايد در مقدرات حتميه خداوند و امريرا که يهود مدعى بودند که ما ميخواستيم به توسط دانيال پيغمبر انجام دهيم از اين قبيل بود و اين محال است زيرا اگر از طرف خداوند خبرى برسد از وقوع واقعه و واقع نشود لازمه‌اش آنستکه مخبر جاهل يا کاذب باشد العياذ باللّه با آنکه خداوند عالم و صادق است و همچنين است مواعيدى که راجع بثواب و عقاب در کتب سماويه رسيده است قابل تخلف نيست اگر بصورت
جلد 1 صفحه 149
اخبار باشد چنانچه در ذيل آيه شريفه بلى من کسب سيئة در رد منکرين خلود اشاره شد و اگر نه چنين باشد موجب سلب وثوق از آيات الهى و اخبار انبياء عظام از طرف خودشان فراهم شده است و آنهم نقض غرض و محال است و نکته تخصيص جبرئيل و ميکائيل بذکر از بين ملائکه از بيان امام (ع) معلوم شد که آنستکه مکالمه با يهود راجع بآندو بوده است و اللّه اعلم.