تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ اتَّبَعُوا ما تَتْلُوا الشَّياطِينُ عَلى مُلْکِ سُلَيْمانَ وَ ما کَفَرَ سُلَيْمانُ وَ لکِنَّ الشَّياطِينَ کَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ وَ ما أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَکَيْنِ بِبابِلَ هارُوتَ وَ مارُوتَ وَ ما يُعَلِّمانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّى يَقُولا إِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلا تَکْفُرْ فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُما ما يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَ زَوْجِهِ وَ ما هُمْ بِضارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ وَ يَتَعَلَّمُونَ ما يَضُرُّهُمْ وَ لا يَنْفَعُهُمْ وَ لَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اشْتَراهُ ما لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ وَ لَبِئْسَ ما شَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ لَوْ کانُوا يَعْلَمُونَ (102)
ترجمه
و پيروى کردند آنچه را ميخواندند شيطانها بر ملک سليمان و کافر نشد سليمان ولى شيطانها کافر شدند مى‌آموختند مردمرا سحر و آنچه فرستاده شد بر دو ملک در بابل هاروت و ماروت و نمى‌آموختند احديرا مگر آنکه مى‌گفتند همانا ما امتحانيم پس کافر مشو پس ياد ميگرفتند از آندو چيزيرا که جدائى ميافکندند بسبب آن ميان مرد و زنش و نبودند ضرر رسانندگان بسبب آن احديرا مگر باذن خدا و ياد ميگرفتند چيزى را که ضرر ميرساند ايشان را و نفع نميداد آنها را و هر آينه بتحقيق دانستند که کسيکه خريد آنرا نيست مر او را در آخرت بهرئى و هر آينه بد است آنچه فروختند به آن خودهاشان را اگر بودند که ميدانستند.
تفسير
آنچه ميخواندند کفره از شياطين سحر و افسون بود در عهد حضرت سليمان و پيروان آنها گمان ميکردند که حضرت سليمان کاهن و ساحر ماهرى است و به اين وسيله بآن حشمت و سلطنت رسيده و اقتدار بر آن امور غريبه يافته و ما هم بوسيله سحر ميتوانيم بآن حشمت و دستگاه برسيم و مردمرا مطيع خود نمائيم و بى نياز شويم از اطاعت محمد (ص) و على (ع) و سليمان (ع) کافر نشد و سحر ننمود چنانچه آنها تصور مينمودند ولى شياطين براى آنکه سحر به مردم ميآموختند و نسبت آن را بحضرت سليمان ميدادند کافر شدند و براى آنکه مى‌آموختند به مردم آنچه را نازل شد بر دو فرشته در بابل که آندو هاروت و ماروت بودند حضرت صادق (ع)
جلد 1 صفحه 151
فرموده که بعد از حضرت نوح سحره و شعبده بازها زياد شدند پس خداوند دو ملک فرستاد نزد پيغمبر آنزمان که بيان سحر را مينمودند و باطل السحر و دفع ضرر آنرا مى‌آموختند به آن پيغمبر و او تلقى فرمود و بامر خداوند به مردم تعليم کرد ولى فرمود ياد بگيريد سحر را براى آنکه باطل کنيد آنرا و نبايد کسى را سحر کنيد مانند طبيبى که سمومات را بيان کند براى آنکه علاج هر يک و دافع آن را بياموزد و بگويد مبادا کسى را مسموم کنيد پس آن پيغمبر امر فرمود که آندو ملک بصورت دو بشر درآيند و تعليم نمايند به مردم آنچه را خداوند به آندو تعليم فرموده از اين علم و موعظه هم بنمايند و تعليم نکردند آندو ملک اين سحر و ابطال آنرا مگر آنکه ميگفتند به متعلم همانا ما امتحان بندگانيم بايد سحر ننمائيد ولى باطل کنيد سحر را تا معلوم شود مطيع از عاصى پس کافر مشو براى استعمال سحر و اضرار به آن بر خلق و براى دعوت مردم را به آنکه معتقد شوند که تو بسبب سحر قدرت دارى بر ميراندن و زنده کردن و امثال اينها که جز خداوند قدرت بر آن ندارد که اين کفر است پس ياد ميگرفتند کسانيکه طالب سحر بودند از آندو قسم يعنى از آنچه ميخواندند شياطين بر ملک سليمان و از آنچه نازل شده بود بر هاروت و ماروت در بابل افسون و نيرنگ مضرى را که جدائى ميانداختند بسبب آن ميان مرد و زنش از قبيل نمامى و اشتباه کارى که در فلان جا فلان چيز دفن است و چنين کارى براى تو کرده‌اند که دل مرد و زن از يکديگر سرد شود و منجر بجدائى گردد و کسانيکه اين عمليات سوء را مى‌نمودند نميتوانستند برسانند ضرر باحدى مگر براى آنکه در علم خدا گذشته بود که آنها را بحال خود واگذار کند و اگر مى‌خواست منع ميفرمود آنانرا قهرا و جبرا و آنها باين علوم خودشان متضرر ميشدند در دينشان و نفع نمى‌بردند در آخرت چونکه از دين براى اين عمليات خارج ميشدند و ميدانستند اين دانش آموزان که کسيکه بخرد اين قبيل معلومات را بدين خود در آخرت بهره از ثواب بهشت ندارد و هر آينه بد است آن چنان چيزيکه مبادله نمودند به آن حظ زندگانى خودشان را که آن علوم فاسده و عذاب آخرت باشد اگر ميدانستند که چه مبادله بدى کردند ولى افسوس که نميدانستند بلکه معتقد بودند که نه خدائى است و نه پيغمبرى و نه بعثى و نه نشورى و قمى و عياشى از حضرت باقر (ع) روايت نموده‌اند که چون حضرت سليمان از دنيا رفت شيطان سحر را اختراع نمود و در
جلد 1 صفحه 152
طومارى درج کرد و در پشت او نوشت اين چيزى است که آصف بن برخيا وضع نموده است براى سلطنت سليمان بن داود از ذخائر کنوز علم کسيکه چنين امر و چنان مطلبى را بخواهد چنين و چنان کند و دفن نمود آنرا در زير تخت آنحضرت پس بيرون آورد آن را و خواند و کفار گفتند غلبه حضرت سليمان بر ما باين سبب بوده است اما اهل ايمان گفتند چنين نيست او بنده خدا و پيغمبر او بود و خداوند در اين آيه از آن قصه خبر داده است و در احتجاج از حضرت صادق (ع) روايت نموده که پرسيدند شياطين از کجا عالم بسحر شدند آنحضرت فرمود از همانجا که اطبا عالم بطب شدند بعضى را بتجربه يافتند و پاره را بعمل، و لکن بتخفيف نون و رفع ما بعدش نيز قرائت شده است و شيطان هر متمرد و سرکش و مفسدى را گويند خواه از جن باشد و خواه از انس.
ارشاد و موعظه بدان اى برادر عزيز که سحر حرام است باجماع علماء بلکه اجمالا ضرورى دين است و کسيکه حلال بداند او را کافر است و اخبار در اين باب زياد است که در بعضى حکم بکفر ساحر شده است و در بعضى حکم بقتل ساحر مسلمان فرمودند و اقسامى دارد که اجمالش آنستکه هر چيزى است که علتش دقيق و مخفى باشد شيخ انصارى عليه الرحمه از علامه مجلسى قدس سره نقل فرموده که اقسام سحر هشت است (اول) سحر کلدانيون است که قومى بودند عبادت ميکردند ستارگان را و تصور مينمودند مدبر عالم آنهايند بعضى از ايشان گمان ميکردند آنها خالق عالمند برخى تصور مينمودند آنها هميشه بوده‌اند چون علتشان هميشه بوده پاره ميگفتند از اول نبوده‌اند بعد موجود شده‌اند ولى از طرف خداوند امر عالم بآنها تفويض شده و ساحر نزد آنها کسى بود که عالم باشد بعلل و اسباب اموريکه واقع ميشود از تأثيرات اوضاع فلکى در بسائط و مرکبات زمين و بتواند معدات آنها را تهيه نموده و موانع را رفع نمايد و باين جهت قدرت پيدا کند بر امور خلاف رويه (دوم) سحر صاحبان خيالات باطله و نفوس قويه است که بنظر حقير سحر معروف همين است که خيال مى‌کنند ميتوانند باسباب غير عادى کسى را مريض و بيچاره کنند و بمقاصد باطله خود برسند و اغلب اشتباه ميکنند و متمکن نميشوند گاهى هم شايد بقوت نفس و آثارش بتوانند کارى بکنند (سوم) جن گيرى است که استعانت از ارواح ارضيه است
جلد 1 صفحه 153
(چهارم) چشم بندى (پنجم) شعبده بازى (ششم) استعمال ادويه که مزيل عقل يا موجب بلادت شود (هفتم) تسخير قلوب مردم از طرق خلاف متعارف (هشتم) نمامى و از اين اقسام چهار قسم مسلم است که در هر حال حرام است که شيخ ره اختيار فرموده و دعوى اجماع نموده و از ايضاح و غيره ادعاء ضرورى بودنش را نقل فرموده که تأثيرات نفسانى مجرده است و با کمک از سماويات و امتزاج قواء سماويه بارضيه که طلسمات است و با کمک از ارواح مجرده که عزائم است و نيز نجات را ملحق دانسته است و بقيه را که مضر باشد اگرچه باين اندازه که مانع از نفوذ اراده شخص شود مانند محبت مفرطى که در کسى ايجاد نمايند بى‌اشکال حرام دانسته و اگر مضر نباشد در صورتى که باطل کننده سحر و دافع ضرر باشد استظهار جواز فرموده و الا تقويت منع و بنظر حقير غير از عنوان سحر عناوين ديگرى هم بر اين اقسام صادق است که حرام يا مرجوح است از قبيل اضرار و ايذاء مؤمن و تصرف در اموال و نفوس مردم و نميمه و غيبت و تهمت و صرف وقت در باطل و اتلاف عمر در هوى و هوس و عدم رضا بقضاى الهى و صرف مال و اکل آن بباطل که از لوازم نوعيه اين اعمال است و مورديکه در تحت هيچيک از اين عناوين نباشد مانند دفع ضرر از خود يا غير و فتح و ظفر بر اعداء دين و اصلاح ذات البين و امثال اين امور جائزه يا راجحه ميتوان تشبث ببعضى اسباب خفيه نمود ولى با اطمينان بصحت تأثير عمل در ظاهر و تعليق بر مشيت الهى در واقع و از اين قبيل است بعضى تدابير و استعمال باطل کننده سحر و بعضى طلسمات که از بزرگان نقل شده است و انصاف آنست که شخص عاقل نبايد پيرامون اين امور بگردد بلکه بايد راضى بقضاء الهى و متوکل بحق باشد و بداند کسانيکه در اين وادى قدم نهادند بجائى نرسيدند و از خير دنيا و آخرت محروم شدند و مال و وقت خودشان را تضييع نمودند بيچاره آن زن و مردى که بخواهند باين امور جلب محبت يکديگر را بنمايند که جز وبال و خسران و زوال جان و مال و شرف و عرض و ناموس نتيجه براى آنها نخواهد داشت بهترين جادوها براى زن جلب محبت مرد است باطاعت و تمکين و صداقت و صفا و صميميت و ائتلاف و دلجوئى و انجام وظائف خاصه خويش و تحصيل رضاى شوهر و براى مرد مدارا و ملاطفت و محبت و ريشخند و عمل بوظائف تا حديکه ممکن است و نتيجه هم قطعا خواهد داد بخلاف جادو که يقينا ثمر ندارد و آنچه را
جلد 1 صفحه 154
خداوند مقدر فرموده است واقع خواهد شد چنانچه بيان گرديد.