تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
ما نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِها نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِها أَ لَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلى کُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ (106)
ترجمه
آنچه را نسخ کنيم از آيتى يا فراموش گردانيم آنرا آوريم بهتر از آنرا يا مانند آنرا آيا نميدانى که خداوند بر هر چيزى توانا است..
تفسير
نسخ آيه برفع حکم او است و انساء آن برفع رسم آنست و بردن ياد آن از دلها و دل پيغمبر اکرم (ص) و بهتر از آن حکمى است که صلاح و صوابش بيشتر باشد براى مردم از حکم منسوخ و مثل آن حکمى است که بهمان درجه صلاح و ثواب داشته باشد يعنى ما نسخ و تبديل نمينمائيم آيه و حکمى را مگر بمقتضاى مصلحت و مراعات حال بندگان آيا نميدانى خداوند قادر است بر نسخ و تبديل براى مصالح و منافع عباد حفير عرض ميکنم نسخ عبارت از رفع حکم است در ظاهر
جلد 1 صفحه 156
ولى در واقع و علم خداوند بيان حکم آخر است و آنکه حکم اول موقت بوده است چون تغيير و تبديل در علم الهى که عين ذات او است راه ندارد و حکم هم علم خداوند بصلاح و فساد است بنابراين اشکال يهود که ميگفتند پيغمبر (ص) چندى حکمى را ميآورد پس از آن برميدارد و حکم ديگر ميکند و اين دليل است بر آنکه حکم او از جانب خداوند نيست وارد نميآيد چون حکم الهى تابع مصلحت و مفسده واقعيه است و معلوم است که مصالح و مفاسد بالنسبه بازمنه و اشخاص مختلف ميشود و بنابر اين حکم هم بايد مختلف شود مگر در صورتى که حکم داراى مصلحت و مفسده باقيه باشد مانند احکام ثابته از شريعت ختمى مرتبت که باقى است تا روز قيامت و انساء ممکن است اشاره باشد ببعض آيات که در صدر اسلام نازل شده و اصحاب ثبت و ضبط و تلاوت مينمودند و بعدا ممنوع شد و فراموش کردند که در مجمع اين را يک قسم از نسخ قرار داده و ممکن است اشاره باشد بهمان فراموشى که لازم عادى رفع حکم است در ظاهر که وقتى مورد حاجت نباشد بتدريج فراموش ميشود و چون اين نسيان موجبش نسخ است استناد بخداوند دارد چون او رفع حکم فرموده که ياد آنرا از دلها برده اما بردن ياد چنين حکمى را از قلب پيغمبر (ص) هم مانعى ندارد چنانچه در تفسير اشاره بآن شد و استدلال فرموده‌اند بآيه شريفه سنقرئک فلا تنسى الا ما شاء اللّه يعنى ميخوانيم بر تو قرآن را پس فراموش مکن مگر آنچه را خواسته است خدا که فراموش نمائى و اينکه ملزوم و لازم را بنحو ترديد ذکر فرموده است براى اشاره به اين است که اگرچه در ظاهر و بنظر مردم رفع حکم شده است ولى در واقع و علم خداوند تغييرى روى نداده فقط خداوند بيان وقت حکم را فرموده که لازمه آن از ياد رفتن در زمان بعد است پس صحيح است گفته شود خداوند نسخ فرموده چنانچه در ظاهر است و صحيح است گفته شود خداوند انساء فرموده چنانچه در واقع است و تغيير در اعتقاد مردم بدوام حکم روى داده است نه در ساحت ربوبى و بعضى انساء را بمعنى امر بترک عمل يا ترک رسم در مصحف گرفته‌اند و ننسخ بضم نون و کسر سين و ننساها بفتح نون و اثبات الف نيز قرائت شده است.