1- قبل از صدور حکم، محاکمه و بازپرسى لازم است. «قالَ ما مَنَعَکَ»
2- شيطان، پايه‌گذار نافرمانى و گناه است. ما مَنَعَکَ ... إِذْ أَمَرْتُکَ چون اوّلين نافرمانى توسّط او صورت گرفت.
3- عقاب بدون بيان قبيح است و تا حکمى و مطلبى بيان نشده، بازخواست و مجازات نمى‌توان کرد. قالَ ما مَنَعَکَ ... إِذْ أَمَرْتُکَ
4- شيطان در برابر خدا ايستاد، نه در برابر حضرت آدم. «إِذْ أَمَرْتُکَ» چنانکه در آيه‌ى ديگر مى‌خوانيم: «فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ» «4»
5- شيطان نيز همچون انسان داراى تکليف و اختيار است. ما مَنَعَکَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُکَ قالَ ...
6- ميزان، اطاعت امر خداست. سنّ و نژاد و سابقه و ... هيچ کدام معيار نيست. إِذْ أَمَرْتُکَ قالَ أَنَا خَيْرٌ ...
7- در قضاوت، به مجرمان نيز فرصت اظهارنظر بدهيم. «قالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ»
8- ناديده گرفتن جنبه‌ى ملکوتى انسان و تنها چشم دوختن به جسم او که مرام و
«1». بقره، 30.
«2». حجر، 29.
«3». تفسير نمونه.
«4». کهف، 50.
جلد 3 - صفحه 28
مسلک مادّيون مى‌باشد، شيطان‌صفتى است. «قالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ»
9- خودبرتربينى مى‌تواند مخلوق را به جبهه‌گيرى در مقابل خالق وادار کند. «أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ»
10- قبول خالقيّت خدا به تنهايى کافى نيست، اطاعت و تسليم هم لازم است.
خَلَقْتَنِي ... خَلَقْتَهُ شيطان، خالقيّت خدا را پذيرفته بود، ولى از او اطاعت نکرد.
11- نژادگرايى، از ارزشهاى شيطانى است. «خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ»
12- شيطان در برابر فرمان روشن و صريح خداوند، به سليقه شخصى خود عمل کرد و به اصطلاح، اجتهاد در برابر نص نمود. إِذْ أَمَرْتُکَ قالَ ... خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ ...
13- شيطان، از روش قياس استفاده کرد که اساس علمى ندارد، بلکه بر مبناى گمان است. «خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ»