تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
سوره الأعراف «7»: آيات 88 تا 89
قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَکْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَنُخْرِجَنَّکَ يا شُعَيْبُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا مَعَکَ مِنْ قَرْيَتِنا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنا قالَ أَ وَ لَوْ کُنَّا کارِهِينَ (88) قَدِ افْتَرَيْنا عَلَى اللَّهِ کَذِباً إِنْ عُدْنا فِي مِلَّتِکُمْ بَعْدَ إِذْ نَجَّانَا اللَّهُ مِنْها وَ ما يَکُونُ لَنا أَنْ نَعُودَ فِيها إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ رَبُّنا وَسِعَ رَبُّنا کُلَّ شَيْ‌ءٍ عِلْماً عَلَى اللَّهِ تَوَکَّلْنا رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنا وَ بَيْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ وَ أَنْتَ خَيْرُ الْفاتِحِينَ (89)
ترجمه
گفتند جماعتى که سرکشى کردند از قوم او هر آينه بيرون ميکنيم البته تو را اى شعيب و کسانيرا که گرويدند با تو از بلدمان يا بايد باز گرديد بدين ما گفت آيا و اگر چه باشيم کراهت دارندگان
بتحقيق بسته باشيم بر خدا دروغ را اگر باز گرديم در دين شما بعد از آنکه نجات داد ما را خدا از آن و روا نباشد از براى ما آنکه باز گرديم در آن مگر آنکه بخواهد خدا پروردگار ما احاطه نمود است پروردگار ما بهمه چيز از روى علم بر خدا توکّل نموديم پروردگار ما حکم کن ميان ما و ميان قوم ما بحق و توئى بهترين حکم کنندگان.
تفسير
انبياء عليهم السلام بدليل عقل و نقل معصومند از گناه در تمام عمر چه رسد بآنکه کافر باشند در يک زمان پس مراد از عود آنها در ملت يا عود اهل ايمان است و از باب تغليب بهمه نسبت داده شده يا مراد صيرورت است چون عاد بمعنى صار استعمال ميشود يعنى يا بايد بگرديد همکيش ما يا آنکه اين کلام را آنها بعقيده خود گفته‌اند چون تصور ميکردند آنحضرت قبل از بعثت با آنها هم کيش بوده در هر حال آنحضرت از طرف خود و اهل ايمان جواب فرمود که چگونه ما هم کيش با شما شويم با آنکه ميدانيم بطلان و فساد کيش شما را اعتقاد که باکراه و اجبار حاصل نمى‌شود بعلاوه بعد از آنکه خداوند بادلّه واضحه دين حق را بما ارائه فرمود و نگذارد ما وارد در ملت کفر شويم اگر خواسته باشيم وارد شويم شکر احسان او را بجا نياورده‌ايم چون عبادت غير او را نموده‌ايم و احکام مجعوله خودمان را که باو نسبت ميدهيم افترا بخدا زده‌ايم و سزاوار نباشد که ما کيش شما را اختيار نمائيم مگر آنکه خدا بخواهد و خدا نخواسته يا مگر آنکه خدا بخواهد ما را مقهور شما بنمايد و شما را قاهر بر ما تا ما باکراه دين شما را قبول نمائيم يا آنکه مراد آنستکه ما حق نداريم دين شما را اختيار نمائيم مگر آنکه خدا خواسته باشد ما را بحال خود واگذار و محروم از لطف خود فرمايد براى عدم قابليت ما چون مشيت خدا تعلق بکفر عباد نمى‌گيرد و خداوند احاطه علميّه بتمام موجودات دارد
جلد 2 صفحه 452
و مصالح و مفاسد آنها را ميداند پس ما بايد اطاعت او را نمائيم که عالم است نه اطاعت شما را که جاهليد بر خدا توکل مى‌نمائيم در آنکه ثابت بدارد ما را بر ايمان و موفق فرمايد ما را بازدياد ايقان خدايا تو بگشا مشکليرا که روى داده است ميان ما و قوم ما براستى تا ظاهر شود حق از باطل و تو بهترين مشکل گشائى در صورتى که مراد از فتح مشکل گشائى باشد و اگر فتح بمعنى حکم باشد چنانچه قاضى را فتاح ميگويند مراد واضح است لذا در ترجمه ذکر شد اگر چه بنظر حقير روح معنى همان مشکل گشائى است چون قاضى هم از طرفين مشکل گشائى ميکند.