«دک»، به معناى زمين صاف و «جَعَلَهُ دَکًّا»، يعنى کوه متلاشى و ذرّه ذرّه شد تا به زمين هموارى تبديل گشت.
«خر»، به معناى ساقط شدن و افتادن است و «صعق»، به معناى بيهوشى بر اثر صداى مهيب است.
آن نيروى الهى که بر کوه وارد آمد، آيا نيروى عظيم اتم بود، يا قدرت امواج صوتى و يا نيروى مرموز ديگر، هر چه بود کوه را متلاشى ساخت و موسى در اثر صداى غرّش انهدام کوه (يا از اين مکاشفه و جذبه‌ى باطنى)، بيهوش بر زمين افتاد. «1»
ديدن خداوند، تقاضاى جاهلانه‌ى بنى‌اسرائيل بود که از موسى مى‌خواستند خدا را با چشم سر به آنان بنماياند (آيه‌ى 155)، و آن کافران غافل بودند که هرگز چشم سر توان ديدن خداوند را ندارد، «لاتدرکه الابصار» «2»، بلکه بايد خدا را با چشم دل ديد و به او ايمان آورد.
چنانکه حضرت على عليه السلام فرمود: «رأته القلوب بحقايق الايمان» «3»
چشم دل باز کن که جان بينى
آنچه ناديدنى است آن بينى
امام صادق عليه السلام در مورد «أَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ» فرمودند: «انا اوّل مَن آمن و صَدّق بانّک لا تُرى»، «4» من اوّلين ايمان آورندگان باشم به اين که ذات الهى قابل ديدن نيست.
در جلسه‌اى مأمون به امام رضا عليه السلام گفت: مگر شما نمى‌گوييد انبيا معصومند، پس چرا موسى رؤيت الهى را از خداوند درخواست کرد؟ «أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْکَ»، آيا موسى نمى‌دانست که خداوند قابل ديدن نيست؟
امام عليه السلام در جواب او فرمودند: حضرت موسى عليه السلام مى‌دانست که خداوند قابل ديدن با چشم سر نيست، امّا هنگامى که خدا با موسى سخن گفت و آن حضرت به مردم اعلام کرد، مردم گفتند: ما به تو ايمان نمى‌آوريم مگر اينکه کلام الهى را بشنويم.
هفتادنفر از بنى‌اسرائيل برگزيده شدند و به ميعادگاه کوه طور آمدند. حضرت موسى عليه السلام
«1». تفسير نمونه.
«2». انعام، 103.
«3». تفسير صافى.
«4». تفسير اثنى‌عشرى.
جلد 3 - صفحه 168
خواسته‌ى آنان را از خدا درخواست نمود، در اين هنگام آنان کلام الهى را از تمام جهات شنيدند، ولى گفتند ايمان نمى‌آوريم مگر اينکه سخن گفتن خدا را خود ببينيم، صاعقه‌اى از آسمان آمد و همه‌ى آنان هلاک شدند. حضرت موسى گفت: اگر با چنين وضعى برگردم، مردم خواهند گفت تو در ادّعايت راستگو نيستى که ديگران را به قتل رساندى. به اذن الهى دوباره همه زنده شدند، اين بار گفتند: اگر تنها خودت نيز خدا را ببينى، ما به تو ايمان مى‌آوريم. موسى گفت: «انّ اللّه لا يُرى بالابصار و لا کيفيّة له و انّما يعرف بآياته و يکلّم باعلامه»، خدا را تنها با نشانه‌ها و آياتش مى‌توان درک کرد. امّا آنان لجاجت کردند! خطاب آمد: موسى! از من بپرس آنچه از تو مى‌پرسند و تو را به خاطر جهالت آنان مؤاخذه نمى‌کنم.
حضرت موسى عليه السلام گفت: «رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْکَ»، خطاب آمد: «لَنْ تَرانِي» هرگز، امّا نگاه کن به کوه، اگر پايدار ماند تو نيز خواهى توانست مرا ببينى.
با اشاره‌ى الهى کوه متلاشى و به زمينى صاف تبديل شد و موسى پس از به هوش آمدن گفت: «سُبْحانَکَ تُبْتُ إِلَيْکَ»، خدايا! از جهل و غفلت مردم، به شناخت و معرفتى که داشتم بازگشتم ومن اوّلين کسى هستم که اعتراف مى‌کنم خدا را نمى‌توان با چشم سر ديد. مأمون با اين پاسخ شرمنده شد. «1»
در واقع حضرت موسى عليه السلام با بيان جمله‌ى «أَرِنِي» و پاسخ «لَنْ تَرانِي» خواست به مردم بفهماند که خداوند براى من قابل رؤيت نيست، تا چه رسد به شما.
از امام صادق عليه السلام پرسيدند: اگر خدا قابل رؤيت نيست، پس در مورد رواياتى که مى‌گويند:
پيامبر صلى الله عليه و آله، خدا را ديد، يا در قيامت مؤمنان خدا را در بهشت مى‌بينند، چه مى‌فرماييد؟
حضرت تبسّمى کردند و فرمودند: بسيار زشت است که شخصى 70- 80 سال در زمين خدا زندگى کند و از رزق و روزى او استفاده کند، امّا او را چنانچه بايد نشناسد. پيامبر، خدا را باچشم نديده است و اگر کسى چنين ادّعايى داشته باشد، دروغگو و کافر است، چنانکه آن حضرت فرمودند: «مَن شبّه اللّه بخلقه فقد کفر» کسى که خدا را به صفات مخلوقات تشبيه
«1». تفاسير نورالثقلين و فرقان.
جلد 3 - صفحه 169
کند، کافر است. حضرت على عليه السلام در پاسخ به اين سؤال که اى برادر پيامبر صلى الله عليه و آله! آيا تو خدا را ديده‌اى؟ فرمود: «لم أعبد ربّاً لم أره و لم تره العيون بمشاهدة الاعيان و لکن تراه القلوب بحقايق الايمان»، «1» خدايى را که نديده باشم عبادت نمى‌کنم، امّا نه با چشم سر، که با چشم دل. در جاى ديگر فرمود: «ما رأيتُ شيئاً الّا و قد رأيتُ اللّه قبله و بعده و معه و فيه» «2» چيزى را نديدم، مگر آنکه خداوند را قبل و بعد و همراه با آن ديدم.
آرى، چشم توان ديدن او را ندارد، «لا تدرکه الابصار و هو يدرک الابصار» «3»، امّا با چشم دل مى‌توان خدا را ديد، چنانکه قرآن مى‌فرمايد: «لَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرى. عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهى» «4» پيامبر، در معراج، آيات عظمت الهى را ديد. البتّه آنچه در تورات در مورد ماجراى حضرت موسى در کوه طور آمده، از تحريفات تورات است. «5»